Wakati vita vya Vietnam vinajadiliwa katika madarasa, filamu za hati au riwaya, majina yanayoibuka ni ya Wamarekani, Wavietnam, Wafaransa au labda Wachina. Kwa nadra, ikiwa kuna, mazungumzo yanapanuka hadi Afrika Mashariki. Imefichwa ndani ya ukungu wa vita na mabadiliko ya baada ya ukoloni kuna ukweli usiojulikana: kundi dogo la Wakenya lilitembea kwenye njia za mfinyanzi za Vietnam, si kama wavamizi bali kama wafanyakazi waliokodishwa, wafanyakazi wa msaada walioajiriwa na katika matukio nadra, askari wa kigeni waliovutwa na mawimbi ya kimataifa waliyoshindwa kuyakataa.
Urithi wa Ukoloni na Mila za Kijeshi
Kenya ilipata uhuru mwaka 1963 lakini kabla ya hapo, maelfu ya wanaume wa Kenya walihudumu katika King's African Rifles (KAR), kikosi cha kikoloni cha Uingereza kilichopigana katika Vita vya Pili vya Dunia na migogoro mingine ya kikanda. Wanaume hawa walikuwa na uzoefu, walikuwa na nidhamu na walikuwa wamejijenga kwa vita. Wengine waliendelea kuhudumu katika jeshi la Uingereza baada ya uhuru, wakichukua mikataba ambayo iliwapeleka katika pembe mbali mbali za dunia.
Ingawa Uingereza haikutuma wanajeshi wa mapambano Vietnam, ilikuwa na ushirikiano wa karibu na Marekani. Washauri wa kijeshi waliotreniwa na Waingereza na wafanyakazi wa msaada mara nyingi walikuwa wakichukuliwa au kuajiriwa na wakandarasi wa Marekani na miongoni mwao walikuwa askari wa zamani wa KAR kutoka Kenya. Majina yao kwa nadra yalionekana kwenye orodha rasmi na hadithi zao zimebaki ndani ya kimya cha historia.
Baadhi ya wanaume walijikuta Vietnam kupitia njia zisizo za moja kwa moja. Mashirika ya mikataba ya kijeshi yalirahisisha kuajiri, mara nyingi bila kufafanua asili halisi ya kazi hizo. Katika mahojiano na wahitimu wa vita waliobaki hai, hadithi zinaibuka za wakufunzi wa Kenya na wataalamu wa vifaa wakisaidia kimya kimya vikosi vya Marekani, ujuzi wao ukitokana na miaka ya huduma ya kijeshi ya kikoloni.
Msimamo wa Kidiplomasia wa Kenya Kuhusu Vita
Wakati Vietnam ikichoma, Kenya kama mataifa mengine ya Afrika ilichukua njia ya kupima kuhusu mgogoro huo. Kwa rasmi, Kenya ilihifadhi neutral, ikijipanga na Harakati za Kutokuwa na Upendeleo (NAM), muungano wa mataifa ambayo hayakukubali upande katika mapambano ya Vita Baridi kati ya Marekani na Umoja wa Kisovyeti. Serikali ya Nairobi haikutuma wanajeshi rasmi au kutoa matamshi makali, lakini kubadilishana kwa kidiplomasia kunaonyesha wasiwasi kuhusu uingiliaji wa kifalme katika Asia ya Kusini-Mashariki.
Katika mwaka wa 1966 kwa mfano, Kenya ilishiriki katika majadiliano ya NAM ambayo yalikosoa ushiriki wa Marekani nchini Vietnam huku ikitetea ufumbuzi wa amani. Viongozi wa Kenya waliona vita kupitia lensi ya ukoloni, wakitambua ulinganifu kati ya upinzani wa Vietnam na mapambano ya uhuru ya Afrika. Ingawa hatua chache za moja kwa moja zilichukuliwa, msimamo wa Kenya ulionyesha hisia pana katika bara zima, mshikamano na harakati za Vietnam za kujitawala.
Wakandarasi Binafsi na Uajiri wa Wafanyakazi
In the 1960s, the U.S. military relied heavily on civilian contractors to manage its vast war machine, hiring cooks, drivers, laborers, cleaners, and mechanics. Labor agencies based in the Middle East and Europe began recruiting workers from Africa, including Kenya, for “overseas assignments.” The fine print didn’t always specify Vietnam. Men arrived in Saigon or Da Nang thinking they’d be working in peacetime logistics zones, only to find themselves within reach of combat.
Martin Wachira, whose grandfather worked in Vietnam as a driver between 1968-1971, recalls stories of dodging shellfire while ferrying goods between bases. “He said they were not soldiers, but that the war didn’t care. Bullets didn’t ask if you were holding a gun or a steering wheel,” Martin says.
Kujumuishwa Nje: Wanajeshi Wasio na Makusudi
Njia isiyojulikana kwa Wakenya kuingia Vietnam ilipitia uhamiaji. Wengine wa Afrika Mashariki waliokuwa wakisoma au kufanya kazi Marekani katika miaka ya 1960 walijikuta wakichanganywa katika mfumo wa rasimu wa Marekani, wakichukuliwa kwa huduma kutokana na ulinzi wa makazi usio wazi. Wengine walikosewa majina katika hifadhidata za jeshi au walikosa msaada wa kisheria kupinga kuandikishwa kwao.
Ingawa idadi halisi haijulikani, hadithi za mdomo zinaonyesha kuwa angalau Wakenya wachache walipigana wakiwa na mavazi ya Marekani, urithi wao wa Kiafrika ukichukuliwa kuwa utambulisho wa Mmarekani Mweusi. Mstaafu wa vita vya Vietnam aliyejikita Boston, Massachusetts alikumbuka kukutana na mrekebishaji wa Kikenya katika kambi ya mafunzo, akipambana na kuingizwa kwake ghafla katika jeshi.
Matokeo na Kimya: Mapambano ya Wanajeshi Waliorejea
Kurejea kutoka Vietnam kulileta kutambuliwa kidogo au msaada. Wale waliokwenda kama wakandarasi hawakuwa na faida za wanajeshi na wale waliotumikia chini ya bendera za kigeni walijikuta katika hali ya ajabu, wakitambuliwa na Kenya wala mataifa waliyopigania.
Nyumbani, uzoefu wao ulieleweka vibaya au kupuuziliwa mbali kabisa. Wachache walitaka kusikia kuhusu vita isiyopendwa katika nchi ya kigeni. Wengine walirejea wakiwa na majeraha ya kiakili. Wengine walitoweka katika kutokujulikana kwa vijijini, kumbukumbu zao zikiwa zimezikwa katika makaburi yasiyo na alama au kuzungumziwa kwenye moto.
One retired veteran, who declined to be named, said, “We saw things in that jungle that followed us home. But who would believe that a Kenyan had stood in the Mekong Delta?”
Kugundua Nyayo Zilizosahaulika: Utafutaji wa Historia Zilizopotea
Leo, juhudi za kufichua hizi historia zilizofichwa zinaanza kuchukua sura. Wanahistoria na mashirika ya wanajeshi nchini Kenya na Uingereza wanachambua maktaba, wakijaribu kuunganisha majina na hadithi zisizosemwa kabla hazijapotea kabisa.
Dr. Samuel Wainaina, a researcher specializing in African military history, is leading a project to document Kenyan experiences in Vietnam. ‘Africa’s role in global conflicts is often underexplored,’ he notes. ‘But these men existed and their contributions, whether forced or chosen, deserve recognition.’
Hitimisho: Makaribi katika Msitu
Simulizi la Wakenya nchini Vietnam linahusu wapiganaji waliosahaulika, na pia ni kioo kinachoakisi mahusiano changamano kati ya himaya, uhamiaji na kumbukumbu. Hawa walikuwa wanaume waliovuka mabara si kwa kutafuta utukufu bali kwa kutafuta njia ya kuishi, fursa au kwa sadfa tu ya historia. Baadhi walivaa sare zisizo zao. Wengine walishika zana badala ya bunduki. Hata hivyo, wote waliogopa mambo yaleyale na kuacha sehemu za nafsi zao katika vita ambavyo havikuyajua majina yao.
Historia ina tabia mbaya ya kujichagulia mashujaa wake. Pengine kipimo cha kweli zaidi cha hadhi ya taifa kinategemea jinsi linavyowaheshimu wasiotajwa majina, wasiohesabiwa, wale waliokaribia kufutwa kabisa katika historia. Kuwakumbuka Wakenya waliotembea katika mashamba ya mpunga ya Vietnam ni kuirejesha sura iliyoibwa ya vita na ya ubinadamu pia. Ni kusema: mlikuwepo. Sasa tunawaona.
Simulizi zao zinastahili zaidi ya ukimya. Zinastahili nafasi katika kumbukumbu zetu, vitabu vyetu vya historia na katika juhudi zetu za pamoja za kutathmini yaliyopita, si kama tanbihi katika vita vya taifa jingine, bali kama ushahidi wa jinsi historia zetu zilivyoungana kwa hakika.
