Katika majira ya joto ya mwaka 1967, eneo moja la kusini mashariki mwa Nigeria lilijitangazia kuwa jamhuri huru. Kilichofuata kilikuwa mojawapo ya migogoro iliyoharibu sana katika historia ya Afrika baada ya ukoloni - vita iliyodumu miezi thelathini, iliua watu kati ya milioni moja na milioni tatu, na kuacha makovu yaliyoenda vilindini ambayo bado yanahisiwa nchini Nigeria leo.
Vita vya Nigeria, vinavyojulikana na mamilioni kama Vita vya Biafra, haikuwa tu mzozo wa kijeshi. Ilikuwa ni msiba wa kibinadamu ulioingiza neno "njaa" katika sebuleni kote ulimwenguni, ulichochea ghadhabu ya kimataifa, na kubadilisha kabisa siasa za bara zima. Ili kuelewa, lazima urudi nyuma miaka ya kabla ya risasi ya kwanza kupigwa.
Nchi Iliyojengwa na Mikono ya Ukoloni
Nigeria ilikuwa ubunifu wa Uingereza. Wakati mamlaka ya kikoloni ilipochora mipaka yake na kuipa nchi uhuru mwaka 1960, iliunganisha makundi zaidi ya 250 ya kikabila chini ya bendera moja. Makundi matatu yenye nguvu makubwa - Hausa-Fulani kaskazini, Yoruba kusini-magharibi, na Igbo kusini-mashariki - yalikuwa na tamaduni, dini, na malengo ya kisiasa tofauti sana. Uhuru haukuyamaliza mvutano huu. Kama kuna lolote, uliuelekeza zaidi.
Mwaka wa 1960 ulijulikana kwa kutokuwa na utulivu kisiasa, uchaguzi wa udanganyifu, na kuongezeka kwa mashaka ya kikabila. Mnamo Januari 1966, kundi la maafisa wa jeshi wengi wa Igbo lilifanya mapinduzi, likiuwa na wanasiasa kadhaa wa kaskazini na viongozi wa jeshi. Kaskazini kulipuka kwa hasira. Mapinduzi ya kupinga yalifanyika mwezi Julai, yakileta maafisa wa kaskazini madarakani chini ya Jenerali Yakubu Gowon. Kisha, katika msimu wa vuli wa mwaka 1966, mauaji dhidi ya watu wa Igbo wanaoishi kaskazini yalichukua maisha ya watu wapatao 30,000. Watu wapatao milioni mbili wa Igbo walikimbilia kusini-mashariki.
Hali ilikuwa mbaya. Mazungumzo yalishindikana. Mnamo Mei 30, 1967, gavana wa kijeshi wa Mkoa wa Mashariki, Colonel Odumegwu Ojukwu, alitangaza Jamhuri huru ya Biafra. Serikali ya shirikisho ya Nigeria ilitangaza vita ndani ya wiki chache.
Miezi Thelathini ya Vita na Njaa
Majeshi ya shirikisho yalikuwa na faida nyingi kwa idadi na silaha, yakifadhiliwa na Uingereza na Umoja wa Kisovieti. Biafra ilikuwa na haba lakini ilikuwa na dhamira, huruma fulani ya kimataifa, na udhibiti wa maeneo ambayo yalikuwa na utajiri mwingi wa mafuta wa Nigeria. Watu wa Biafra walipigana kwa imani kali, wakiamini kwamba kusalimu amri kungepelekea kuteketezwa.
Vikosi vya shirikisho vilipokaza mzingiro wao wa kijeshi kuzunguka Biafra, maafa yalitokea ndani ya eneo hilo. Ugavi wa chakula uliporomoka. Watoto walianza kufa, si kwa risasi, bali kwa njaa. Taswira ya kutisha ya ugonjwa wa kwashiorkor, ugonjwa wa upungufu wa protini uliowafanya watoto kuwa na matumbo kuvimba na macho yenye mashimo, ulionyeshwa kwenye skrini za televisheni kote ulimwenguni. Mashirika ya misaada ya kimataifa, ikiwa ni pamoja na shirika la Médecins Sans Frontières lililoanzishwa hivi karibuni, yalihamasika kukabiliana na hali hiyo. Uhangaiko wa Biafra ulikuwa miongoni mwa majanga ya kwanza ya kibinadamu yaliyooneshwa moja kwa moja kwa umma wa Magharibi kupitia taarifa za habari za televisheni.
Makadirio ya idadi ya waliofariki dunia yanatofautiana sana, lakini wanahistoria wengi wanaweka idadi ya vifo vya raia kutokana na njaa na vurugu kati ya milioni moja na milioni mbili, wengine wanataja idadi kuwa kubwa zaidi. Picha hizo zilikuja kuwa ishara ya uwezo wa vita vya kisasa wa kusababisha mateso makubwa kwa raia.
Mnamo Januari 15, 1970, Biafra ilikabidhi silaha. Ojukwu alikimbilia uhamishoni. Vita vilikuwa vimeisha.
Matokeo: Upatanisho Bila Hesabu
Jenerali Gowon alitoa kauli maarufu kwamba "hakuna mshindi, hakuna aliyeshindwa," na aliahidi sera ya maridhiano, ukarabati, na ujenzi upya. Ikilinganishwa na matokeo ya kikatili ya vita vingi vya wenyewe kwa wenyewe, kuunganishwa upya kwa Biafra na Nigeria kulikuwa kwa kiasi kikubwa kwa utulivu. Wanajeshi wa Igbo hawakufungwa jela kwa wingi; maofisa wa zamani walijumuishwa tena katika maisha ya kiraia. Lakini ahadi hizo hazikutimizwa kikamilifu.
Mataifa ya Igbo waliokuwa wameacha kazi zao kuhudumia Biafra walijikuta uzeefu wao umefutwa. Akaunti za benki zilizoshikiliwa na Waislamu katika benki kuu zilikuwa na kikomo cha malipo ya pauni 20 tu, bila kujali salio lao la asili - pigo la kifedha ambalo liliharibu akiba iliyojengwa kwa maisha. Ujenzi wa miundombinu katika kusini-mashariki ulikuwa wa polepole. Waislamu wengi walihisi - na waliendelea kuhisi - kwamba walitendewa kama raia wa daraja la pili katika nchi ambayo hapo awali walikuwa wamejaribu kuondoka.
Labda kwa uchungu zaidi, hakukuwa na mchakato wa ukweli na maridhiano. Hakuna hesabu rasmi ya yaliyotokea. Vita hivyo, kwa njia nyingi, vilikuwa kidonda ambacho Nigeria ilichagua kutochunguza kwa undani sana.
Kusini-Mashariki Leo: Kati ya Uhimili na Mvutano Mpya
Zaidi ya miongo mitano baada ya vita kuisha, makao ya Waimbo - majimbo ya Anambra, Imo, Enugu, Abia, na Ebonyi - yanaonyesha picha ya utata. Kuna uhai mkubwa wa kiuchumi: Waimbo ni kati ya wafanyabiashara wenye nguvu zaidi nchini Nigeria, na jumuiya za biashara zinazoenea kutoka Lagos hadi Johannesburg hadi London. Soko la Onitsha, jimbo la Anambra, ni moja ya masoko makubwa zaidi ya wazi barani Afrika, ushahidi wa nishati ya kibiashara ambayo imefafanua eneo hilo kwa muda mrefu.
Hata hivyo, malalamiko yanaendelea, na yamepata usemi mpya wa kisiasa. Watu wa Asili wa Biafra (IPOB), wakiongozwa na mtetezi aliye na makazi Uingereza Nnamdi Kanu, wamefufua wito wa uhuru wa Biafra katika miaka ya hivi karibuni, wakipata msaada mkubwa miongoni mwa vizazi vya vijana wanaohisi kutengwa ndani ya mfumo wa shirikisho wa Nigeria. Serikali ya Nigeria ilitangaza IPOB kuwa shirika la kigaidi mwaka 2017. Kanu alikamatwa mwaka 2021, akichochea maandamano na kuimarisha mvutano.
Vurugu zimeongezeka kusini-mashariki katika miaka ya hivi karibuni, kwa mashambulizi dhidi ya vikosi vya usalama, migomo ya uchaguzi, na hali ya hofu ambayo imeathiri maisha ya kila siku katika miji na vijijini. Wachambuzi hawakubaliani kwa nguvu juu ya sababu, baadhi yao wanaelekeza kwenye malalamiko halali ya kisiasa, wengine kwenye shughuli za uhalifu zilizoificha lugha ya kisiasa. Kilicho wazi ni kwamba eneo hilo bado halijatulia, na kwamba urithi ambao haujatatuliwa wa miaka ya 1967–1970 unaendelea kuleta kivuli kirefu.
Kumbukumbu, Kimya, na Utafutaji wa Kutambuliwa
Kwa familia nyingi za Igbo, Vita vya Biafra si historia bali ni kumbukumbu. Huishi katika hadithi ambazo wazee huwasimulia, katika ukimya unaotanda wakati mada fulani zinapotajwa, katika kutokuwa na imani kwa mamlaka ya shirikisho ambayo hupitishwa kwa vizazi. Waandishi kama Chinua Achebe, ambaye kumbukumbu yake Kulikuwa Nchiilichapishwa mwaka wa 2012, na waandishi wa riwaya kama Chimamanda Ngozi Adichie, ambaye riwaya yake maarufuNusu ya Jua la Njanoilileta Biafra kwa wasomaji wa kimataifa, wamehakikisha kwamba vita havisahauliki hata wakati historia rasmi ya Nigeria imechagua kuangalia mbali.
Nigeria leo ni taifa lenye watu wengi zaidi barani Afrika, ikiwa na zaidi ya watu milioni 220 na moja ya uchumi mkubwa zaidi wa bara hilo. Ni nchi yenye utofauti na ubunifu wa ajabu. Lakini bado inabaki, kwa njia nyingi, taifa linalokabiliana na maswali ambayo yalivunja umoja wake mwaka 1967: nani anamiliki, nani anasikika, na nani anabeba gharama za umoja.
Jamhuri ya Biafra ilidumu chini ya miaka mitatu. Maswali ambayo ilileta yameendelea kwa muda mrefu zaidi.
