Katika mwangaza wa asubuhi mapema wa nyumba ya kijijini Kisii, baba anamfundisha mwanawe jinsi ya kutunza mbuzi, akimwonyesha mahali ambapo maji yanatiririka vizuri na jinsi ya kusoma anga kwa mvua. Maili mbali, katika kitongoji cha Nairobi chenye shughuli nyingi, baba mwingine anafunga shoelaces za binti yake, anamkumbatia kipaji chake na kumpeleka shuleni kabla ya kuelekea kazini. Kati ya scene hizi mbili kuna hadithi inayoendelea ya uanaume wa Kiafrika, hadithi iliyo kati ya uzito mtakatifu wa mila na upepo unaobadilika wa kisasa.
Baba wa Jana
Kwa vizazi, uanaume katika jamii za Kiafrika ulifuata maandiko matakatifu, yaliyochoka. Baba alikuwa mtoa, mlinzi, nguzo. Hakuweza kulia. Hakuweza kueleza. Upendo wake ulipimwa kwa ardhi iliyolima, ada za shule zilizolipwa, sheria zilizotekelezwa, na kimya kilichoshikiliwa. Katika jamii nyingi, jukumu lake lilikuwa linahofiwa na kuheshimiwa, limejaa mila za kitamaduni, wajibu wa mababu na matarajio ya kijamii. Kuwa mwanaume ilikuwa ni kuongoza bila swali, kubeba uzito bila malalamiko na kupitisha uvumilivu huu kwa wanawe.
Lakini historia ilingilia kati.
Ukoloni na uhamaji wa kazi uliouhitaji ulivuta mababa mbali na nyumbani kwa miezi au miaka. Machafuko ya kisiasa, kuanguka kwa uchumi na vita vilivunja muundo wa familia.
Miji ilibadilisha jamii, ikiacha mitandao ya ukoo wa karibu ikichakaa na watoto wengi kukua bila baba, si kwa sababu ya kuachwa bali kutokana na changamoto za kuishi.
Kuibuka kwa Baba Mpya wa Kiafrika
Katika miji, katika diaspora na katika maeneo ya kidijitali katika bara linalobadilika, baba wa aina mpya anaanza kuibuka. Sio kila wakati ana uhakika. Wakati mwingine anaogopa. Lakini anajaribu.
Baba huyu anaamka saa 2 asubuhi kwa ajili ya kulisha. Anatazama video za malezi kwenye YouTube kujifunza jinsi ya kufunga nywele za binti yake. Anakaa kwenye vikao vya tiba ambavyo ni vigumu lakini muhimu, akikabiliana na mizimu ya baba ambaye alipenda lakini hakuwahi kusema hivyo. Anahudhuria michezo ya shule, anajaza masanduku ya chakula na anajivunia kuwapo.
"Mabadiliko haya si ya kibinafsi tu, ni ya pamoja," anasema Dk. Kwame Boadu, mwanasosholojia wa Ghani aliyebobea katika masomo ya jinsia ya Kiafrika. "Tunashuhudia akina baba wakirudisha urafiki wa kihisia-moyo na watoto wao kwa njia ambazo hapo awali zilionwa kuwa kigeni."
In Kampala, Emmanuel, a 29yr old father, says, “when my partner passed, everyone expected me to hand over my daughter to her grandmother. But i stayed. I learnt to plait, to cook, to listen. I didn’t know love could be this full.’
Na hata hivyo, mabadiliko haya hayana upinzani.
Mivutano Kati ya Mabadiliko na Mila
In some communities the shift is seen as weakness, a softening of African values. A man who shows vulnerability or shares domestic duties risks being called ‘too western’ or ‘controlled.’ Cultural expectations still press heavily on men’s shoulders. For many young fathers, there’s a tug of war between honoring their fathers and refusing to become them.
"Wanaume wanatarajiwa kuwa na nguvu, lakini nguvu inamaanisha nini?" anauliza Adebayo, baba wa watoto watatu huko Lagos. Nilikua namuogopa baba yangu lakini sitaki uoga nataka heshima, ndio lakini pia nataka kuelewa.
Hakuna mwongozo mmoja wa jinsi ubaba wa kisasa barani Afrika unavyopaswa kuwa. Lakini kila mahali, swali hilo linaulizwa, na hapo ndipo mabadiliko yanapoanzia.
Jukumu la Wanawake katika Mabadiliko Haya
Wimbi hili jipya la uanaume halijaanza kwa kujitenga. Wanawake, akina mama, bibi, dada, shangazi wamekuwa kichocheo kikubwa katika kubadilisha jinsi wanaume wanavyohusiana na uanaume. Wanaume wengi wanakiri huruma na uwepo wao kwa sababu ya kulelewa na wanawake ambao walijaza pengo la kihisia na kimwili lililoachwa na mababa waliokosekana.
Katika kaya za kizazi, bibi kwa kimya anawafundisha vijana jinsi ya kushika mtoto, kuwafariji na kuwapa chakula bila aibu. Wake na wapenzi pia wanasisitiza uwajibikaji wa kihisia, wakichallenge kwa upole imani ya zamani kwamba huduma ni eneo la wanawake pekee.
As Kenyan writer and mother Nyambura Wambugu reflects, “we are raising our sons differently, not to be ashamed of love, of softness. And we are expecting more from the men we are raise children with, not just money but presence.”
Mabadiliko ya Hadithi ya Kitamaduni
Utamaduni maarufu wa Afrika umeanza kuitikia mabadiliko haya. Filamu, muziki na fasihi zinazidi kuwaonesha baba wanaopatikana kihisia, wanaolea kwa upendo na wenye uhusiano wa kina na watoto wao. Nollywood na tasnia nyingine za filamu katika maeneo mbalimbali zinasimulia hadithi za wahusika wakuu wa kiume wanaoonesha udhaifu wao, wenye kasoro lakini wanaoendelea kubadilika. Wasanii wa Afrobeat na Amapiano wanataja ubaba kwa namna ya kawaida katika mashairi yao, kama ishara ya hadhi na pia kama uzoefu halisi uliojaa upendo.
Hata kwenye mitandao ya kijamii, video zinazovuma za mababa wa Kiafrika wakicheza na binti zao, wakipika chakula cha jioni au wakifanya mazungumzo ya moyo kwa moyo na wana wao zinapinga stereotypes za muda mrefu. Picha hizi za kitamaduni zinabadilisha jinsi uanaume unavyoonekana katika mawazo ya umma.
"Tunachotumia huathiri kile tunachoamini kuwa kinawezekana," anabainisha mkosoaji wa vyombo vya habari Lindiwe Makusha." na hivi sasa, vyombo vya habari vya Kiafrika vinapanua uwezekano wa jinsi ubaba na uanaume unavyoweza kuwa."
Mapambano Yasiyoelezwa
Hata hivyo chini ya hadithi yenye matumaini kuna mapambano yasiyoelezwa, vita kimya ambavyo baba wengi wa Kiafrika wanapigana peke yao. Shinikizo la kifedha linaendelea kuwa kubwa, hasa kwa wanaume ambao bado wanatarajiwa kubeba mzigo pekee wa kutoa. Wengi wanakabiliana na mashaka ya ndani: je, mimi ni wa kutosha? Je, nafanya hivi kwa usahihi? Naweza kutoa bila kupoteza heshima?
Mifumo ya kifalme haifanyi urahisi kutoa nafasi kwa udhaifu kwa wanaume. Kuna nafasi chache ambapo baba wa Kiafrika wanaweza kukiri hofu au kutafuta msaada wa kihisia bila kuhukumiwa. Wengi wanatekeleza uanaume wa kisasa kwa uso, huku wakikabiliana na majeraha ya urithi na shinikizo la kijamii chini.
Kwa john, baba mwenye umri wa miaka 37 wa watoto wanne huko Eldoret, mkanganyiko ni mkali: "Nataka kuwa aina ya baba watoto wangu wanaweza kuzungumza naye. Lakini kuna siku narudi nyumbani nikiwa nimechoka sana kutokana na kutoa kiasi kwamba sizungumzi. Ninajaribu, lakini si rahisi kila wakati."
Mfuture Iliyojengwa Kwenye Usawa
Huenda ukweli haupo katika kuchagua kati ya mila na mabadiliko, bali katika kuvifuma pamoja. Kulinda na kutimiza mahitaji, ndiyo, lakini pia kuwepo, kusikiliza na kubadilika. Kufundisha maadili na kujifunza mapya. Kuongoza si kwa ukimya bali kwa upole. Si kwa kuzama katika wajibu hadi kutoweka, bali kwa kuwepo kwa moyo wote.
Kote barani, hadithi za kimya zinabadilisha hadithi. Baba kijana anajifunza kulea kwa heshima. Mjane analea watoto wake peke yake. Baba wa jinsia tofauti huko Johannesburg anapigania haki ya kumpenda mtoto wake hadharani. Mtu mmoja huko Mombasa anaandika barua kwa mwanawe, akieleza hisia ambazo hakuwahi kusikia kutoka kwa baba yake mwenyewe. Hizi si tofauti. Ni mizizi ya urithi mpya.
Kitendo Chenye Mabadiliko
Katika ulimwengu ambao bado mara nyingi unachanganya uanaume na kimya, mamlaka na umbali na upendo na udhibiti, labda jambo lenye mabadiliko zaidi baba wa Kiafrika anaweza kufanya leo ni hili:
Kaa. Zungumza. Ombi msamaha na anza tena.
Katika kitendo hicho rahisi, kitakatifu, aina mpya ya uanaume inazaliwa. Si kamilifu. Si ya uhakika, lakini ipo. Na uwepo huo, laini, thabiti na jasiri, huenda ndio unachora upya kizazi kijacho.
