Katika suku ya kiangazi ya mwaka 1967, eneo katika kusini-mashariki mwa Nigeria lilijitangaza kuwa jamhuri huru. Kilichofuata kilikuwa ni moja ya migogoro yenye uharibifu zaidi katika historia ya Afrika baada ya ukoloni, vita vilivyodumu kwa miezi thelathini, vilivyochukua maisha ya kati ya milioni moja na tatu, na kuacha makovu yaliyo na kina kiasi kwamba bado yanahisiwa nchini Nigeria leo.
The Nigerian Civil War, known to millions as the Biafra War, was a military conflict and also a humanitarian catastrophe that brought the word “famine” into living rooms across the world, sparked international outrage, and fundamentally reshaped the politics of an entire continent. To understand it, you must go back to the years before the first shots were fired.
Nchi Iliyojengwa na Mikono ya Ukoloni
Nigeria ilikuwa ni ubunifu wa Uingereza. Wakati nguvu za kikoloni zilipokuwa zikichora mipaka yake na kuipa nchi uhuru mwaka 1960, ilikusanya zaidi ya makabila 250 chini ya bendera moja. Makabila matatu makuu, Hausa-Fulani kaskazini, Yoruba magharibi mwa kusini, na Igbo kusini-mashariki, yalikuwa na tamaduni, dini, na malengo ya kisiasa tofauti sana. Uhuru haukuondoa mvutano huu. Ikiwa kuna kitu, ulizidisha.
Mwaka wa 1960 ulijulikana kwa kutokuwa na utulivu kisiasa, uchaguzi wa udanganyifu, na kuongezeka kwa mashaka ya kikabila. Mnamo Januari 1966, kundi la maafisa wa jeshi wengi wa Igbo lilifanya mapinduzi, likiuwa na wanasiasa kadhaa wa kaskazini na viongozi wa jeshi. Kaskazini kulipuka kwa hasira. Mapinduzi ya kupinga yalifanyika mwezi Julai, yakileta maafisa wa kaskazini madarakani chini ya Jenerali Yakubu Gowon. Kisha, katika msimu wa vuli wa mwaka 1966, mauaji dhidi ya watu wa Igbo wanaoishi kaskazini yalichukua maisha ya watu wapatao 30,000. Watu wapatao milioni mbili wa Igbo walikimbilia kusini-mashariki.
Hali ilikuwa mbaya. Mazungumzo yalishindikana. Mnamo Mei 30, 1967, gavana wa kijeshi wa Mkoa wa Mashariki, Colonel Odumegwu Ojukwu, alitangaza Jamhuri huru ya Biafra. Serikali ya shirikisho ya Nigeria ilitangaza vita ndani ya wiki chache.
Miezi Thelathini ya Vita na Njaa
Vikosi vya shirikisho vilikuwa na faida kubwa katika idadi na silaha, vikisaidiwa na Uingereza na Umoja wa Kisovyeti. Biafra ilikuwa na kidogo, lakini ilikuwa na azma, kiwango fulani cha huruma ya kimataifa, na udhibiti wa eneo lililo na utajiri mkubwa wa mafuta wa Nigeria. Wabiafra walipigana kwa imani kali, wakiamini kwamba kukabidhi silaha ilikuwa sawa na kuangamizwa.
Wakati vikosi vya shirikisho vilipokuwa vikikaza vizuizi vya kijeshi kuzunguka Biafra, janga lilitokea ndani ya eneo hilo. Ugavi wa chakula uliporomoka. Watoto walianza kufa, si kwa risasi, bali kwa njaa. Picha ya kutisha ya kwashiorkor, ugonjwa wa ukosefu wa protini ambao uliwacha watoto wakiwa na matumbo yaliyojaa na macho yaliyokauka, ilionyeshwa kwenye runinga kote ulimwenguni. Mashirika ya misaada ya kimataifa, ikiwa ni pamoja na Médecins Sans Frontières, yalihamasishwa kujibu. Kuteseka kwa Biafra ilikuwa miongoni mwa majanga ya kibinadamu ya kwanza kupelekwa moja kwa moja katika ufahamu wa Magharibi kupitia habari za runinga.
Makadirio ya idadi ya vifo yanatofautiana sana, lakini wanahistoria wengi wanaweka idadi ya vifo vya raia kutokana na njaa na vurugu kati ya milioni moja na mbili, na wengine wanaweka juu zaidi. Picha hizo zilikuwa alama ya uwezo wa vita vya kisasa kuleta mateso makubwa kwa raia.
Mnamo Januari 15, 1970, Biafra ilikabidhi silaha. Ojukwu alikimbilia uhamishoni. Vita vilikuwa vimeisha.
Matokeo: Upatanisho Bila Hesabu
Jenerali Gowon alitoa kauli maarufu kwamba "hakuna mshindi, hakuna aliyeshindwa," na aliahidi sera ya maridhiano, ukarabati, na ujenzi upya. Ikilinganishwa na matokeo ya kikatili ya vita vingi vya wenyewe kwa wenyewe, kuunganishwa upya kwa Biafra na Nigeria kulikuwa kwa kiasi kikubwa kwa utulivu. Wanajeshi wa Igbo hawakufungwa jela kwa wingi; maofisa wa zamani walijumuishwa tena katika maisha ya kiraia. Lakini ahadi hizo hazikutimizwa kikamilifu.
Watumishi wa umma wa Igbo ambao walikuwa wameacha nafasi zao kuhudumia Biafra walikuta vyeo vyao vimefutwa. Akaunti za benki zinazoshikiliwa na Igbo katika benki za shirikisho zilikuwa na kikomo cha malipo ya £20 tu, bila kujali salio zao za awali, pigo la kifedha lililofuta akiba iliyojengwa kwa maisha yote. Miundombinu katika kusini-mashariki ilikuwa polepole kujengwa upya. Wengi wa Igbo walihisi, na wanaendelea kuhisi, kwamba walitendewa kama raia wa daraja la pili katika nchi waliyokuwa wamejaribu kuondoka.
Labda kwa uchungu zaidi, hakukuwa na mchakato wa ukweli na upatanisho, hakuna hesabu rasmi ya kilichotokea. Vita vilikuwa, kwa njia nyingi, jeraha wazi ambalo Nigeria ilichagua kutokuchunguza kwa karibu.
Kusini-Mashariki Leo: Kati ya Uhimili na Mvutano Mpya
Zaidi ya miongo mitano baada ya mwisho wa vita, kitovu cha Waigbo, yaani majimbo ya Anambra, Imo, Enugu, Abia, na Ebonyi, kinaonesha hali zenye kukinzana. Kuna uchangamfu wa kiuchumi wa kuvutia. Waigbo ni miongoni mwa wajasiriamali wenye juhudi na ubunifu mkubwa zaidi nchini Nigeria, wakiwa na jumuiya za wafanyabiashara zinazoenea kutoka Lagos hadi Johannesburg na London. Soko la Onitsha, katika Jimbo la Anambra, ni mojawapo ya masoko makubwa zaidi ya wazi barani Afrika, nalo linaakisi uchangamfu wa kibiashara ambao kwa muda mrefu umekuwa sifa bainifu ya eneo hilo.
Hata hivyo, malalamiko yanaendelea, na yamepata usemi mpya wa kisiasa. Watu wa Asili wa Biafra (IPOB), wakiongozwa na mtetezi aliye na makazi Uingereza Nnamdi Kanu, wamefufua wito wa uhuru wa Biafra katika miaka ya hivi karibuni, wakipata msaada mkubwa miongoni mwa vizazi vya vijana wanaohisi kutengwa ndani ya mfumo wa shirikisho wa Nigeria. Serikali ya Nigeria ilitangaza IPOB kuwa shirika la kigaidi mwaka 2017. Kanu alikamatwa mwaka 2021, akichochea maandamano na kuimarisha mvutano.
Vurugu zimeongezeka katika kusini-mashariki katika miaka ya hivi karibuni, huku kukiwa na mashambulizi dhidi ya vikosi vya usalama, kukataa kushiriki uchaguzi, na hali ya hofu ambayo imevuruga maisha ya kila siku katika miji na maeneo ya vijijini. Wataalamu wanakubaliana kwa nguvu kuhusu sababu. Wengine wanataja malalamiko ya kisiasa halali, wengine wanataja shughuli za uhalifu zilizofichwa kwa lugha ya kisiasa. Kinachojulikana ni kwamba eneo hilo bado halijatatuliwa, na urithi usio na majibu wa 1967-1970 unaendelea kutupa kivuli kirefu.
Kumbukumbu, Kimya, na Utafutaji wa Kutambuliwa
Kwa familia nyingi za Igbo, Vita vya Biafra si historia bali ni kumbukumbu hai. Inaishi katika hadithi wanazozisimulia wazee, katika kimya kinachoshuka wakati mada fulani zinapoinuliwa, katika kutokuwa na imani kwa mamlaka ya shirikisho ambayo inashikilia vizazi. Waandishi kama Chinua Achebe, ambaye kumbukumbu yake Kulikuwa Nchi ilichapishwa mwaka wa 2012, na waandishi wa riwaya kama Chimamanda Ngozi Adichie, ambaye riwaya yake maarufu Nusu ya Jua la Njano ilileta Biafra kwa wasomaji wa kimataifa, wamehakikisha kwamba vita havisahauliki hata wakati historia rasmi ya Nigeria imechagua kuangalia mbali.
Nigeria leo ni taifa lenye watu wengi zaidi barani Afrika, ikiwa na zaidi ya watu milioni 220 na moja ya uchumi mkubwa zaidi wa bara hilo. Ni nchi yenye utofauti na ubunifu wa ajabu. Lakini bado inabaki, kwa njia nyingi, taifa linalokabiliana na maswali ambayo yalivunja umoja wake mwaka 1967: nani anamiliki, nani anasikika, na nani anabeba gharama za umoja.
Jamhuri ya Biafra ilidumu chini ya miaka mitatu. Maswali ambayo ilileta yameendelea kwa muda mrefu zaidi.
