Mnamo 1974, viongozi sita wa chama kilichopigwa marufuku walikuwa gerezani nchini Rhodesia na wakapiga kura kumwondoa rais wao. Mtu waliyemchagua badala yake alikuwa Robert Mugabe. Leo serikali ya Zimbabwe inawaita wote sita mashujaa. Lakini jinsi maisha ya kila mmoja yalivyoishia, na mahali kila mmoja alipozikwa, kunasimulia hadithi tofauti kabisa.

Upigaji kura gerezani Que Que

Chama hicho kilikuwa Zimbabwe African National Union, ZANU, kilichoanzishwa mnamo 1963 katika eneo la Highfield la Salisbury, leo Harare. Rais wake alikuwa mchungaji wa kanisa, Mchungaji Ndabaningi Sithole. Enos Nkala, ambaye chama kilianzishwa nyumbani kwake, alikuwa mweka hazina. Edgar Tekere, Maurice Nyagumbo na Morton Malianga walikuwa katika uongozi pia. Katibu mkuu alikuwa mwalimu wa zamani, Robert Mugabe.

Kufikia 1974 wote sita kwa pamoja walikuwa wamekaa kizuizini kwa miongo kadhaa. Tatizo lao lilikuwa rais wao mwenyewe. Mnamo 1969 Sithole alishtakiwa kuhusu barua iliyopitishwa kwa magendo ambayo inadaiwa ilihimiza kuuawa kwa Waziri Mkuu Ian Smith. Mahakamani alikana vurugu zote. Alitiwa hatiani hata hivyo, lakini kwa wenzake hotuba hiyo ilikuwa mbaya kuliko hukumu. Wapiganaji wa msituni wa ZANU walikuwa wakipigana vita kwa jina la chama.

Kwa hiyo katika jela ya Que Que, sasa Kwekwe, walipiga kura kumwondoa na kumchagua Mugabe. Nje ya kuta, wachache walikubali. Huko Lusaka, Kenneth Kaunda na Julius Nyerere bado walimchukulia Sithole kama kiongozi.

Kuvuka milima hadi Msumbiji

Mnamo Machi 1975 mwenyekiti wa chama, Herbert Chitepo, aliuawa kwa bomu la gari mjini Lusaka. Sithole alikamatwa tena. Mwezi mmoja baadaye, Mugabe na Tekere waliendesha gari hadi nyanda za juu za mashariki. Huko Chifu Rekayi Tangwena, ambaye kwa muda mrefu alikuwa amepinga kufukuzwa kwa watu wake, aliwaongoza kuvuka milima hadi Msumbiji. Tekere ndiye aliyetembea pamoja na Mugabe kuingia vitani.

Punde wapiganaji waliamua suala hilo. Mnamo Oktoba 1975, makamanda katika kambi ya Mgagao nchini Tanzania walimkataa Sithole na kumtaja Mugabe kama kiongozi pekee ambaye wangeshughulika naye. Wakati huohuo Nyagumbo alikamatwa akiwasajili wapiganaji ndani ya Rhodesia na akarudishwa gerezani. Mnamo 1977 mkutano mkuu huko Chimoio ulimfanya Mugabe kuwa rais wa chama. Sithole, kwa upande mwingine, alitia saini makubaliano ya ndani na Ian Smith mnamo 1978.

Nchi ilipopiga kura mnamo 1980, ZANU PF ya Mugabe ilishinda viti 57 kati ya 80 vya orodha ya jumla. Chama cha Sithole hakikushinda hata kimoja. Mugabe akawa Waziri Mkuu wa Zimbabwe mpya, na wanne kati ya wale watano wengine walimfuata serikalini.

Tekere, kesi na uchaguzi alioshindwa

Tekere alikuwa waziri mwenye haraka. Mnamo Agosti 1980, miezi michache tu baada ya uhuru, yeye na walinzi wake walivamia shamba nje ya Salisbury, na meneja wa shamba mzungu, Gerald Adams, aliuawa. Tekere alishtakiwa kwa mauaji lakini alibaki katika baraza la mawaziri wakati wa kesi. Mnamo Desemba washauri wawili wa mahakama wasio wanasheria walimshinda jaji kwa kura na kumwachilia huru chini ya sheria ya zamani ya Rhodesia ya kinga dhidi ya mashtaka. Sheria iliyoandikwa kulinda vikosi vya Smith ilimwachilia huru mtu aliyepigana navyo.

Mugabe alimwondoa katika baraza la mawaziri mnamo 1981. Baadaye Tekere akawa mkosoaji mkubwa wa ufisadi, na chama kilimfukuza mnamo 1988. Alianzisha Zimbabwe Unity Movement na kugombea dhidi ya Mugabe mnamo 1990. Wakati wa kampeni, mmoja wa wagombea wake, Patrick Kombayi, alipigwa risasi mara kadhaa. Watu wawili waliotiwa hatiani kwa ufyatuaji huo wa risasi baadaye walisamehewa na Mugabe.

Willowgate na kifo kwa sumu

Mwishoni mwa miaka ya 1980, Zimbabwe ilikuwa na uhaba wa magari. Watu wa kawaida walisubiri kwa miaka mingi, wakati baadhi ya mawaziri walinunua magari mapya kutoka kiwanda cha serikali cha Willowvale na kuyauza tena kwa bei mara kadhaa zaidi. Mnamo 1988 mhariri Geoffrey Nyarota na naibu wake Davison Maruziva walifichua biashara hiyo katika The Chronicle, gazeti linalomilikiwa na serikali huko Bulawayo. Nchi iliita kashfa hiyo Willowgate.

Tume iliyoongozwa na Jaji Wilson Sandura iliwataja mawaziri kadhaa. Nkala, wakati huo waziri wa ulinzi, alijiuzulu. Nyagumbo, mmoja wa watu wenye nguvu zaidi katika chama, alijiuzulu tarehe 13 Aprili 1989. Wiki moja baadaye alikufa baada ya kunywa sumu. Alikuwa na umri wa miaka 64. Waandishi wa habari, kwa upande mwingine, waliondolewa katika gazeti lao, na waziri aliyetiwa hatiani alisamehewa.

Mtu aliyefukuzwa kwa kura

Sithole aliishi nje ya nchi kwa miaka mingi na kurudi mnamo 1992. Mnamo 1995 alishinda kiti cha ubunge cha Chipinge. Miezi michache baadaye alikamatwa na kushtakiwa kwa kupanga njama ya kumuua Mugabe. Mnamo 1997 alitiwa hatiani, ingawa hakuwahi kutumikia adhabu na aliita kesi hiyo mpango wa serikali. Sasa alikuwa ametiwa hatiani kwa kula njama dhidi ya watu wote wawili waliotawala nchi yake.

Sithole alifariki Desemba 2000 nchini Marekani, akiwa na umri wa miaka 80. Serikali ilikataa kumtangaza kuwa shujaa, naye akazikwa katika shamba la familia yake karibu na Mount Selinda.

Makaburi mawili kwenye kilima ambacho hakuna aliyekitaka

National Heroes' Acre nje ya Harare ndiyo heshima ya juu zaidi ambayo serikali inaweza kutoa, na wakosoaji wanasema inatolewa zaidi kwa wafuasi watiifu wa chama. Tekere alisema hakutaka kuzikwa hapo. Alipofariki mnamo 2011, chama kilimtangaza kuwa shujaa hata hivyo, naye akazikwa kilimani. Mugabe alikuwa safarini katika mkutano wa kilele.

Nkala baadaye alimgeuka Mugabe na kusema hadharani kwamba yeye pia hakutaka kuzikwa hapo. Alifariki mnamo 2013, na familia yake ilisema alikuwa amebadili nia. Yeye pia alizikwa katika Heroes' Acre.

Wa mwisho kati ya sita wa Robert Mugabe

Mugabe alitawala kwa miaka 37. Mnamo Novemba 2017 jeshi lilimweka katika kizuizi cha nyumbani, na barua yake ya kujiuzulu ilisomwa bungeni na Spika, Jacob Mudenda. Mudenda alikuwa amejiuzulu kama gavana wa jimbo wakati wa Willowgate. Mugabe alifariki Singapore mnamo 2019, akiwa na umri wa miaka 95. Familia yake ilikataa makaburi ya mashujaa ya kitaifa na ikamzika katika kijiji chake cha nyumbani cha Kutama.

Aliyewaishi zaidi wote alikuwa mkimya kuliko wote, Morton Malianga. Alishika nyadhifa za naibu waziri katika miaka ya 1980 na kuepuka kila kashfa. Alifariki Januari 2021, katikati ya janga, naye akazikwa katika Heroes' Acre. Mnamo 2022 Sithole naye hatimaye alitangazwa kuwa shujaa. Kwa sababu hiyo, wote sita sasa ni mashujaa rasmi. Wawili ambao hawajazikwa katika makaburi hayo ya mashujaa ndio wale wawili ambao kura ile ya gerezani iliwahusu hasa.

Makala hii inategemea filamu ya hali halisi ya chaneli ya YouTube Inner Circle Files.
Picha: Robert Mugabe nchini Uholanzi, Oktoba 1979. Koen Suyk/Anefo, Nationaal Archief, CC0.