Mnamo Agosti 1972, Idi Amin aliwapa Waganda wenye asili ya Asia siku 90 za kuondoka nchini. Makumi ya maelfu waliondoka wakiwa na mali kidogo tu zaidi ya sanduku moja. Ndani ya miaka michache, viwanda vya Uganda vilisimama na maduka yake yakawa matupu. Kufukuzwa huko kunajulikana sana. Athari zake kwa uchumi, na kiwango ambacho kwa kweli zilisababisha kuporomoka kwake, hazisimuliwi mara nyingi.
Jamii iliyojengwa na reli
Simulizi hii inaanza na Reli ya Uganda. Kati ya 1896 na 1901, Uingereza iliajiri takriban vibarua 32,000 nchini India kujenga reli ya takriban maili 600 kutoka Mombasa kwenye pwani ya Kenya kuelekea Ziwa Victoria. Kazi hiyo ilikuwa ya kikatili. Kwa mujibu wa Makumbusho ya Taifa ya Reli ya Uingereza, wafanyakazi 2,493 walikufa Afrika Mashariki na zaidi ya 6,000 walijeruhiwa vibaya.
Vibarua wengi walirudi nyumbani mikataba yao ilipokwisha, lakini takriban 6,700 walibaki. Serikali ya kikoloni ilikataa kuwauzia ardhi, hivyo wakawa wenye maduka, mafundi, wafanyabiashara na makarani. Watu wengine kutoka Asia Kusini walifuata katika miongo iliyofuata. Huko Buganda, makubaliano ya mwaka 1900 na Waingereza yalikuwa yameifanya ardhi kuwa chanzo cha uhakika zaidi cha utajiri kwa tabaka la wenye mamlaka wa eneo hilo, hivyo biashara ikaachiwa wageni hao. Baada ya muda, familia zenye asili ya India zilianza kuendesha sehemu kubwa ya biashara ya rejareja na ya jumla, pamoja na uchambuaji wa pamba na usindikaji wa kahawa na sukari.
Mwanauchumi Vali Jamal, aliyekuwa Uganda mwaka 1972 akikusanya takwimu kwa ajili ya tasnifu ya Chuo Kikuu cha Stanford, alifupisha mpangilio huo kwa mistari mitatu. Waafrika walikuwa wakulima. Waasia walisindika mazao na kuendesha maduka. Wazungu walishughulikia mauzo ya nje. Si kila familia ya Kiasia ilikuwa tajiri, na wengi waliishi maisha ya kawaida. Lakini sehemu ndogo ya watu ilipata sehemu kubwa ya mapato ya taifa, na kila mtu aliweza kuliona hilo.
Wageni kisheria hata kabla ya Amin
Safari ya kuelekea mwaka 1972 ilianza miaka kadhaa kabla ya Amin kuingia madarakani. Wakati wa uhuru mwaka 1962, katiba ilitoa uraia wa moja kwa moja kwa watu waliokuwa na mzazi na babu au bibi waliozaliwa Uganda pekee. Msomi Mahmood Mamdani, aliyepitia kipindi hicho, amekadiria kwamba si zaidi ya mmoja kati ya Waganda kumi wenye asili ya Asia angetimiza masharti hayo. Badala yake, wengi walichagua pasipoti za Uingereza, wakitarajia kwamba Uingereza ingewapokea iwapo wangelazimika kuondoka.
Kisha Uingereza ikaupunguza mwanya huo. Sheria zake za Wahamiaji wa Jumuiya ya Madola za 1962 na 1968 zilianzisha udhibiti mkali, na sheria ya 1968 iliweka vikwazo vya kuingia kwa wenye pasipoti ambao hawakuwa na mzazi au babu au bibi aliyezaliwa Uingereza. Pasipoti ya Uingereza haikuhakikisha tena haki ya kuishi Uingereza. Sensa ya 1969 ilihesabu takriban watu 70,000 wenye asili ya India au Pakistani nchini Uganda. Zaidi ya nusu walikuwa wamezaliwa huko, lakini wengi bado walikuwa wageni rasmi. Kwa mujibu wa maelezo ya Mamdani, takriban 20,000 walikuwa na uraia wa Uganda, na karibu idadi hiyo hiyo ya maombi ilikuwa bado haijashughulikiwa.
Serikali ya Rais Milton Obote iliongeza shinikizo. Sheria ya leseni za biashara ya 1969 na sheria ya uhamiaji ya 1970 ziliwalenga Waasia wasio na uraia. Mnamo Januari 1969, kwa mujibu wa Daily Monitor, Obote aliwaambia waandishi wa habari mjini London kwamba takriban watu 40,000 wenye pasipoti za Uingereza au India wangeweza kufukuzwa. Mnamo Mei 1970 alitangaza kwamba serikali ingechukua asilimia 60 ya hisa katika kampuni 84. Waraka wa CIA wa Februari 1971 ulieleza kwamba nyingi za kampuni za ndani zilizokuwa miongoni mwa kampuni hizo zilimilikiwa na Waasia.
Siku tisini kutokana na ndoto
Amin alitwaa madaraka mnamo Januari 1971 wakati Obote alipokuwa nje ya nchi, na mwanzoni alionekana kuwa rafiki wa biashara. Aliahidi kurejesha imani katika uchumi na kuanza kubatilisha hatua za kutaifisha mali. Inaripotiwa kwamba wafanyabiashara wengi wa Kiasia walipokea mapinduzi hayo kwa hisia za kupata nafuu. Unaweza kusoma zaidi kuhusu kupanda kwake madarakani katika makala yetu kuhusu jinsi jaribio la kunyakua ardhi ya Kagera lilivyomaliza utawala wa Idi Amin.
Ndani ya mwaka mmoja, hali ilikuwa imebadilika. Amin aliziomba Israel na Uingereza silaha na mikopo, na zote mbili zikamkatalia. Mnamo Februari 1972 alisafiri kwa ndege kwenda Libya, ambako Muammar Gaddafi alikubali kusaidia kwa sharti kwamba avunje uhusiano na Israel. Wiki chache baadaye washauri wa Israel waliamriwa kuondoka. Tarehe 4 Agosti 1972, katika hotuba kwa wanajeshi katika mji wa Tororo ulioko mashariki, Amin alisema kwamba Mungu alikuwa amezungumza naye katika ndoto na kwamba Waasia lazima waondoke. Hakuna chanzo kinachothibitisha uhusiano kati ya matukio haya, lakini mfuatano wa tarehe uko wazi.
Agizo la kwanza liliwahusu Waasia waliokuwa raia wa Uingereza. Ndani ya siku chache lilipanuliwa kuwahusu raia wa India, Pakistani na Bangladesh, na kufikia mwishoni mwa Agosti karibu hakuna aliyeachwa nje ya agizo hilo, wakiwemo wengi waliokuwa na pasipoti za Uganda. Muda wa mwisho ulikuwa saa sita usiku tarehe 8 Novemba. Amin aliwashutumu Waasia kwa kuhujumu uchumi na kuwaita wanyonyaji wa damu. Alionya kwamba wale ambao wangebaki nchini baada ya muda huo wangeweza kuishia katika kambi za kijeshi.
Kuondoka na pauni hamsini
Makadirio ya idadi ya watu walioathiriwa ni kati ya takriban 50,000 na 80,000, na idadi halisi bado inabishaniwa. Familia ziliruhusiwa kuondoka na takriban pauni 50. Mashahidi walieleza jinsi wanajeshi katika vizuizi vya barabarani kuelekea uwanja wa ndege wa Entebbe walivyochukua saa, vito na fedha taslimu. Karani mmoja mstaafu kutoka Kampala aliwaambia waandishi wa habari wa Uingereza kwamba saa yake ya dhahabu ilikuwa imeng'olewa mkononi mwake akiwa njiani.
Kutokana na shinikizo la kimataifa, serikali ya Edward Heath ilikubali kuwajibikia wale waliokuwa na pasipoti za Uingereza. Ndege ya kwanza ya kukodi ilitua Stansted tarehe 18 Septemba 1972 ikiwa na abiria 193, na mamia ya safari nyingine za ndege zikafuata. Si kila mtu nchini Uingereza aliwakaribisha. Halmashauri ya jiji la Leicester ililipia tangazo katika gazeti la Uganda Argus lililowaambia Waasia wasije.
Takriban watu 27,000 hadi 28,500 walihamia Uingereza. Karibu 7,000 walikwenda Kanada, takriban 4,500 India, na makundi madogo yakaishia katika nchi nyingine, ikiwemo Uholanzi. Takriban 10,000 waliachwa bila uraia wa nchi yoyote. Ndani ya miezi mitatu, tabaka zima la jamii ya Uganda lilikuwa limeondoka.
Maduka yaliyogawiwa kwa amri
Kilichotokea kwa biashara hizo ndicho kiini cha simulizi hii. Ripoti ya siri ya Benki ya Dunia ya mwaka 1979 inakieleza kwa sentensi moja: Waasia walifukuzwa, na biashara zao zikagawiwa kwa watu walioteuliwa na serikali. Amri ya mwaka 1973 iliweka mali zilizoachwa chini ya chombo kipya, Bodi ya Usimamizi wa Mali za Waasia Walioondoka. Fidia ilikuwa ndogo sana. Ardhi na majengo yenye umri wa zaidi ya miaka kumi havikulipiwa fidia hata kidogo.
Mara nyingi wamiliki wapya hawakuwa na mafunzo ya kazi hizo. Benki ya Dunia iligundua kwamba hakukuwa na mpango wa kuimarisha ujuzi wao, na kwamba wakati huohuo Uganda ilikuwa ikipoteza watu wenye mafunzo. Kile ambacho biashara hizo zilipata ni mikopo. Utoaji wa mikopo ya benki uliongezeka zaidi ya mara tatu kati ya 1971 na 1978, mara nyingi chini ya shinikizo la kuzikopesha kampuni ambazo hazingeweza kulipa. Udhibiti wa bei uliwekwa na kuondolewa, na bidhaa zikahamia kwenye soko haramu.
Mwanahistoria wa Uganda A. B. Kasozi aliita jamii ya Waasia mafuta ya kulainisha mitambo ya sekta za juu za uchumi. Kuondoka kwao kuliondoa sehemu kubwa ya msingi wa mapato ya kodi mijini, kundi la wafanyakazi wenye ujuzi na miunganisho ya kibiashara iliyohakikisha viwanda vinaendelea kupata mahitaji yake. Utafiti wa Busoga, ambayo wakati huo ilikuwa kitovu cha viwanda nchini Uganda, uligundua mwelekeo huohuo wa uhaba wa bidhaa, viwanda vilivyofungwa, ajira zilizopotea na uchumi usio rasmi uliokuwa ukikua. Pia uligundua kwamba baadhi ya wenyeji walinufaika kwa kuchukua biashara za Waasia.
Takwimu zinaonyesha nini
Mwaka 1970, Uganda ilikuwa miongoni mwa nchi zenye mapato ya juu zaidi kwa kila mtu katika Afrika Mashariki. Kuanzia mwanzoni mwa miaka ya 1970 hadi 1978, kwa mujibu wa Benki ya Dunia, thamani halisi ya uzalishaji ilishuka kwa takriban asilimia moja kwa mwaka huku idadi ya watu ikiongezeka kwa zaidi ya asilimia tatu. Mapato kwa kila mtu yalishuka kwa takriban robo. Mazao ya kuuza nje, viwanda, uchimbaji madini na ujenzi ndivyo vilivyoathiriwa zaidi. Kilimo cha kujikimu pekee ndicho kilikua, wakulima walipoacha mazao ya biashara na kugeukia mazao ya chakula.
Takwimu za uzalishaji zinaonyesha hali mbaya waziwazi. Kahawa ilishuka kutoka kiwango chake cha juu kabisa cha tani 251,000 mwaka 1969 hadi takriban tani 120,000 kufikia 1978. Uzalishaji wa saruji ulishuka kutoka tani 171,000 kwa mwaka hadi 50,000, na sabuni kutoka tani 11,000 hadi 1,000. Sukari ilishuka zaidi, kutoka tani 144,000 mwanzoni mwa miaka ya 1970 hadi takriban tani 8,000 kufikia mwisho wa muongo huo. Shamba la familia ya Madhvani huko Kakira, lililokuwa miongoni mwa wazalishaji wakubwa zaidi wa sukari, lilikuwa limetwaliwa mwaka 1972, na lilikuwa limeharibika kabisa familia hiyo iliporudi.
Matumizi hayakupungua sambamba na uzalishaji. Matumizi ya serikali yaliendelea kuongezeka huku mapato yakibaki nyuma sana, na pengo hilo lilizibwa kwa kuchapisha fedha. Kiasi cha fedha katika mzunguko kiliongezeka karibu mara sita kati ya 1971 na 1978, na bei rasmi zilipanda kwa takriban robo kila mwaka. Waganda walikuwa na neno la kuelezea kilichofuata: magendo, soko haramu la ulanguzi na ufisadi wa maafisa wa serikali. Kufikia 1979, Benki ya Dunia iliandika kwamba karibu kila mtu alilazimika kushiriki katika magendo ili kujikimu.
Nusu tu ya maelezo
Simulizi la kawaida ni rahisi. Amin aliwafukuza wafanyabiashara, na maduka yakakosa bidhaa. Benki ya Dunia ilieleza hali hiyo kwa namna tofauti. Ilisema kuzorota huko kulitokana kwa kiasi kikubwa na sera za serikali, na kufukuzwa huko kulikuwa moja tu ya sera hizo. Utwaaji wa biashara uliofanywa na Obote mwaka 1970, kupanuliwa kwake chini ya vita vya kiuchumi vya Amin, kufukuzwa kwa Waasia mwaka 1972 na utwaaji mpya wa kampuni za kigeni mwaka 1975 vilikuwa mishtuko minne tofauti.
Mapigo mengine yalifuata. Matumizi yaliyozidi mapato yalichochea mfumuko wa bei, na Jumuiya ya Afrika Mashariki, iliyounganisha biashara ya Uganda na Kenya na Tanzania, ilivunjika mwaka 1977. Vita na Tanzania mwaka 1978 na 1979 vilifanya hali mbaya kuwa mbaya zaidi. Kupanda kwa kasi kwa bei ya kahawa mwaka 1976 na 1977 kulificha uharibifu kwa muda mfupi, lakini hakukuzuia kuzorota huko. Hakuna utafiti uliotenganisha kwa uwazi athari za kufukuzwa huko na athari nyingine, na huenda hakuna unaoweza kufanya hivyo. Serikali hiyohiyo iliamua nani angepewa biashara, jinsi zingefadhiliwa na bei ambazo zingeruhusiwa kutoza.
Jambo ambalo vyanzo vinakubaliana nalo ni mfuatano wa matukio. Kufukuzwa huko kuliondoa kwa mara moja tabaka lenye miunganiko katika uchumi, bila chochote kilichokuwa tayari kuchukua nafasi yake. Mikopo, udhibiti wa bei na mfumuko wa bei vilizidisha kila tatizo. Karibu na mwisho wa ripoti yake, Benki ya Dunia ilibainisha kwamba Uganda bado ilikuwa na watu wenye ujuzi na mafunzo ndani na nje ya nchi, ingawa wengi walikuwa wamekata tamaa. Kile ambacho nchi ilikuwa imepoteza ni mfumo uliowaunganisha.
Siku tisini za kurudi
Amin aliondolewa madarakani Aprili 1979 na akafa uhamishoni nchini Saudi Arabia. Mwaka 1982, bunge la Uganda lilipitisha Sheria ya Mali Zilizotwaliwa, iliyowaruhusu wamiliki wa zamani kudai kurejeshewa mali zilizokuwa zimechukuliwa. Walipewa siku 90 za kuwasilisha maombi. Wachache walikuja. Familia ya Madhvani ilirudi mwaka 1985 na kuanza kujenga upya shamba la Kakira.
Mwaka 1992, kwa shinikizo la Benki ya Dunia na wafadhili wa nchi za Magharibi, Rais Yoweri Museveni aliwaalika Waasia waliofukuzwa warudi nyumbani na kuchukua hatua za kurejesha mali 7,470, zilizojumuisha sehemu kubwa ya katikati ya jiji la Kampala, zenye thamani ya takriban dola bilioni moja. Gazeti la The Christian Science Monitor liliripoti kwamba ni watu wapatao 700 tu waliokuwa wamekubali mwaliko huo kufikia wakati huo. Katika kumbukumbu ya miaka 50 mwaka 2022, Museveni alisema kufukuzwa huko kulikuwa kwa aibu na kwa kusikitisha.
Bodi ya usimamizi wa mali iliyoanzishwa mwaka 1973 bado ipo, na wabunge wa Uganda wamelalamika kwamba bado haina rejista kamili ya mali inazosimamia. Angalau uzalishaji wa sukari umeimarika tena. Uganda sasa inazalisha sukari ya kutosha kwa soko lake la ndani na kuuza ziada nchini Kenya, huku Kakira ikiwa miongoni mwa wazalishaji wakuu. Mwaka 1972, Waasia walipewa siku 90 za kuondoka, na karibu wote wakaondoka. Miaka kumi baadaye walipewa siku 90 za kurudi, na wengi hawakurudi kamwe.
Makala hii inategemea filamu ya hali halisi ya chaneli ya YouTube Measured Record.
Picha: Waasia waliofukuzwa kutoka Uganda wakisubiri katika uwanja wa ndege wa Schiphol, Amsterdam, 30 Novemba 1972. Bert Verhoeff/Anefo, Nationaal Archief, CC0.
Machapisho yanayohusiana
-
Jinsi unyakuzi wa ardhi ya Kagera ulivyomwangusha Idi Amin
Mnamo 1978 Idi Amin alinyakua Kagera Salient ya Tanzania na kuiita ukombozi. Miezi mitano baadaye askari wa Tanzania waliteka Kampala na akakimbilia uhamishoni.
-
Jinsi M-Pesa ilivyobadilisha uchumi wa Afrika Mashariki kupitia muamala mmoja wa simu kwa wakati
Mnamo mwaka wa 2007, mfumo wa malipo wa SMS wa kawaida ulizinduliwa nchini Kenya kwa ahadi rahisi: kuwapa watu uwezo wa kutuma pesa wakitumia simu ya mkononi ya kawaida tu. Wachache wangeweza kutabiri kwamba M-Pesa ingefika…
-
Safari za Afrika Mashariki: Kenya, Tanzania, Uganda na Rwanda
Panga safari zako za Afrika Mashariki na mwongozo huu wa safari, kutembea na sokwe na vito vya siri katika Kenya, Tanzania, Uganda na Rwanda.


