Mnamo Novemba 1978, Idi Amin alijitokeza mbele ya wapiga picha katika shamba moja kaskazini magharibi mwa Tanzania. Askari wake walikuwa wametoka kunyakua sehemu ya ardhi ya jirani yake, na redio yake iliita hatua hiyo ukombozi. Alikuwa ameitawala Uganda kwa takriban miaka minane na alinusurika njama, misako ya kuwaondoa wapinzani na lawama za dunia nzima. Miezi mitano baadaye, alikimbia mji mkuu wake mwenyewe.

Siku Uganda ilipojitwalia Kagera Salient

Tarehe 1 Novemba 1978, Redio Uganda ilitangaza kile ilichokiita ukombozi wa Kagera Salient. Kuanzia sasa, kituo hicho kilitangaza, mpaka kati ya Uganda na Tanzania ungefuata Mto Kagera. Eneo hilo lilikuwa kipande cha mashamba na vijiji vya Tanzania chenye ukubwa wa takriban kilomita za mraba 1,800, kilichokuwa kati ya mpaka wa kikoloni na mto ulio upande wa kusini zaidi. Kwa muda mrefu Amin alikuwa amedai kwamba mto huo ungekuwa mpaka unaofaa zaidi.

Siku mbili kabla, takriban askari 3,000 wa Uganda walikuwa wamevuka mpaka kupitia njia nne, wakisaidiwa na vifaru na magari ya kivita ya kubeba askari. Waliokuwa wakiwakabili ni wanamgambo wachache tu wa Tanzania wenye bunduki. Kufikia jioni, Waganda walikuwa wamefika Daraja la Kyaka, kivuko pekee cha mto katika eneo hilo. Kisha wakasimama. Barabara ya kuelekea kusini hadi Bukoba, makao makuu ya mkoa, ilikuwa karibu haina ulinzi kabisa, lakini hawakuwahi kuitwaa.

Badala yake, askari walianza kupora. Wanavijiji ambao hawakuweza kutoroka walipigwa risasi, na simulizi moja ya baadaye ilikadiria idadi ya raia waliouawa kuwa takriban 1,500. Maelfu wengine walijificha vichakani. Siku mbili baada ya tangazo, makamanda wa Uganda walilipua Daraja la Kyaka ili kuzuia shambulio la kujibu. Kisha Amin alitembelea ardhi iliyokaliwa na kutabasamu mbele ya kamera kando ya zana za Tanzania zilizotelekezwa.

Nani alitoa amri bado ni suala la mjadala

Vita havikuanza siku moja. Tarehe 9 Oktoba, kikosi cha Uganda kiliingia katika kijiji kimoja cha mpakani cha Tanzania na kuchoma nyumba moto. Jioni hiyo hiyo, Redio Uganda ilidai kwamba uvamizi wa Tanzania ulikuwa umezimwa. Katika wiki zilizofuata, ndege za kivita za Uganda zilishambulia Bukoba kwa mabomu, na redio iliripoti mapigano ambayo hayakuwahi kutokea.

Viongozi wa Tanzania walidhani kwamba Amin alikuwa anawachokoza tu. Waliamini kwamba alikuwa na matatizo mengi mno nyumbani kiasi cha kutothubutu kuanzisha vita halisi. Tarehe 25 Oktoba, zaidi ya askari 2,000 wa Uganda walivuka mpaka, na walinzi wa Tanzania wakarudi nyuma. Kupitia redio, kamanda wa Uganda aliripoti Kampala kuhusu upinzani mkali. Kwa kweli hapakuwa na upinzani wowote, na Watanzania walijua hivyo kwa sababu walikuwa wakisikiliza. Makombora machache ya mizinga yalitosha kuwarudisha Waganda nyuma. Siku tano baadaye, walirudi wakiwa wengi zaidi.

Baadhi ya maafisa wa Amin mwenyewe baadaye walimlaumu Luteni Kanali Juma Butabika, kamanda wa kikosi kilichojulikana kama Suicide Battalion. Kwa mujibu wao, ugomvi wa baa kati ya askari wa Uganda na Watanzania ulimfanya Butabika kulipiza kisasi kwa mamlaka yake mwenyewe. Simulizi nyingine zinasema kwamba Amin mwenyewe aliamuru shambulio hilo ili kulipa jeshi lisilotulia adui wa nje. Wanahistoria bado wanabishana kuhusu jambo hili. Kilicho wazi ni kwamba mara ardhi ilipotwaliwa, Amin aliamua kuibakiza. Angeweza kuliita tukio hilo mapigano ya mpakani na kumlaumu kanali mzembe. Badala yake, aliidai ardhi hiyo kwa jina lake mwenyewe.

Kutoka mpishi wa jeshi hadi rais wa maisha

Mtu aliye kwenye picha hizo alikuwa ametumia zaidi ya miaka 30 kujijengea taswira yake. Mwaka 1946 alijiunga na King's African Rifles, jeshi la kikoloni la Uingereza katika Afrika Mashariki, kama msaidizi wa mpishi. Alikuwa na urefu wa takriban mita 1.93, na katika miaka ya 1950 akawa bingwa wa ndondi wa uzito wa juu nchini Uganda. Alipanda hadi cheo cha juu kabisa ambacho wakati huo askari Mwafrika mweusi angeweza kufikia katika jeshi hilo.

Baada ya uhuru, kupanda kwake kuliendelea. Kufikia 1966 alikuwa mkuu wa jeshi la Uganda. Mnamo Januari 1971, Rais Milton Obote alikuwa kwenye mkutano wa kilele wa Jumuiya ya Madola huko Singapore, na Amin alikuwa amegundua kwamba Obote alipanga kumkamata kuhusu fedha za jeshi zilizopotea. Rais akiwa nje ya nchi, askari wa Amin walitwaa uwanja wa ndege na mji mkuu. Umati ulishangilia mitaani Kampala, na Amin aliahidi kwamba utawala wake ungedumu tu hadi uchaguzi mpya. Hakuna uchaguzi uliofanyika katika kipindi chote kilichobaki cha utawala wake.

Obote alikimbilia Tanzania, ambapo Rais Julius Nyerere alimpa hifadhi na akakataa kuutambua utawala mpya. Mnamo 1972, Waganda waliokuwa uhamishoni walivamia kutoka ardhi ya Tanzania na wakashindwa vibaya. Amin alijibu kwa kushambulia kwa mabomu miji ya mpakani ya Tanzania, na mkataba wa amani ukarudisha nyuma majeshi yote mawili. Hakuna kiongozi aliyesahau. Mnamo 1976, baraza la kijeshi la Amin lilimtangaza kuwa rais wa maisha.

Kufukuzwa, mauaji na utawala unaoporomoka

Mnamo Agosti 1972, Amin alitangaza kile alichokiita vita vya kiuchumi. Makumi ya maelfu ya Waasia wa Uganda, wengi wao wakiwa wamezaliwa nchini humo, waliamriwa kuondoka ndani ya siku 90. Amin alisema Mungu alimwambia afanye hivyo katika ndoto. Familia za Kiasia ziliendesha sehemu kubwa ya biashara za Uganda, na biashara hizo zilikabidhiwa kwa wafuasi wa Amin, wengi wao wakiwa hawajui kabisa jinsi ya kuziendesha. Uchumi haukupona kamwe alipokuwa madarakani.

Mauaji yalikuwa yameanza hata kabla ya hapo. Ndani ya miezi michache baada ya mapinduzi, askari waliodhaniwa kuwa watiifu kwa Obote waliuawa kwa wingi katika kambi zao. Kisha wigo ulipanuka hadi kwa majaji, waandishi wa habari, wanafunzi na viongozi wa kanisa. Waziri mkuu wa zamani Benedicto Kiwanuka aliuawa mwaka 1972, na Askofu Mkuu Janani Luwum alifariki mwaka 1977. Polisi wa siri, State Research Bureau, waliwatesa na kuwaua wafungwa mjini Kampala, na maiti zilitupwa katika Mto Nile. Makadirio ya waliokufa yanaanzia takriban 100,000 hadi kufikia nusu milioni.

Nje ya nchi, mara nyingi Amin alichukuliwa kama kichekesho. Mnamo 1976 aliwahifadhi watekaji nyara wa ndege ya Air France huko Entebbe hadi makomandoo wa Israeli walipovamia uwanja wa ndege. Baada ya Uingereza kukata uhusiano, aliongeza herufi CBE kwenye jina lake, zikimaanisha Conqueror of the British Empire (Mshindi wa Dola ya Uingereza). Waganda waliomtoroka walionya kwamba vituko vyake vilificha mauaji. Kufikia 1978 fedha zilizonunua utiifu wa jeshi lake zilikuwa zikiisha. Maafisa waliondolewa, jeshi lilikuwa likigawanyika katika makundi, na Amin alionekana hadharani mara chache zaidi na zaidi.

Julius Nyerere aingia vitani

Watanzania walimwita rais wao Mwalimu, kwa sababu alikuwa mwalimu kabla ya kuingia katika siasa. Habari za uvamizi zilipofika Dar es Salaam, Nyerere aliwakusanya washauri wake na wakuu wa jeshi. Hakuwa na uhakika kwamba jeshi lake lingeweza kuwafukuza Waganda. Kamanda wa jeshi lake, Jenerali Abdallah Twalipo, alimwambia kwamba lingeweza, na Nyerere akamwambia aanze.

Tarehe 2 Novemba 1978, siku moja baada ya tangazo la Amin, Nyerere alitangaza vita. Kupitia redio aliwaambia Watanzania kwamba walikuwa na sababu, uwezo na nia ya kupigana. Tanzania ilikuwa nchi maskini, lakini ndani ya wiki chache majeshi yake yaliongezeka kutoka chini ya 40,000 hadi zaidi ya 150,000, ukihesabu wanamgambo. Umoja wa Nchi Huru za Afrika, chombo kikuu cha kisiasa cha bara hilo, ulikataa kuegemea upande wowote.

Huko Kagera, makamanda wa Uganda walikuwa wameonywa kuhusu shambulio la kujibu lakini hawakujiimarisha. Kufikia katikati ya Novemba, mizinga ya Tanzania ilikuwa ikishambulia ukingo wa kaskazini wa mto, na askari wa Uganda wakaanza kukimbia. Amin alitangaza kuondoa majeshi bila masharti, lakini hakuwahi kuacha madai yake juu ya ardhi hiyo. Badala yake, alipendekeza yeye na Nyerere wamalize mzozo huo kwenye ulingo wa ndondi, Muhammad Ali akiwa mwamuzi. Nyerere hakujibu. Kufikia mwanzoni mwa Januari, kila askari wa Uganda alikuwa amefukuzwa nje ya Tanzania.

Lukaya na mapambano ya mwisho ya Libya

Wakati huo vita vingeweza kusimama. Nyerere alikuwa amerejesha ardhi yake na aliwaambia wanadiplomasia kwamba alikusudia tu kumfundisha Amin somo. Wachache walimwamini, na Amin bado alikataa kuachana na madai ya Kagera. Mnamo Januari, askari wa Tanzania waliuteka mji wa mpakani wa Mutukula na kuuharibu kwa kulipiza kisasi, jambo lililomshtua sana Nyerere. Aliamuru jeshi lake liwaache salama raia kuanzia hapo. Mnamo Februari, majeshi ya Tanzania na Waganda waliokuwa uhamishoni walisonga kaskazini, na Masaka na Mbarara ikaanguka ndani ya siku mbili.

Mshirika muhimu zaidi wa Amin alikuwa Muammar Gaddafi wa Libya, aliyeiona Uganda kama nchi ya Kiislamu iliyokuwa ikishambuliwa. Kuanzia Februari, askari wa Libya walitua Entebbe wakiwa na vifaru na virusha roketi, wanajeshi elfu kadhaa katika kipindi chote cha vita. Kati ya Masaka na Kampala, barabara kuu ilivuka kinamasi kirefu kupitia tuta karibu na mji wa Lukaya. Amin alishauriwa kulilipua ili kuwazuia Watanzania kwa miezi kadhaa. Alikataa, kwa sababu alitaka barabara hiyo kwa ajili ya shambulio lake mwenyewe la kujibu.

Tarehe 10 Machi 1979, majeshi ya Uganda na Libya yalishambulia Lukaya, na askari wengi wa Tanzania wasio na uzoefu walikimbilia kinamasini. Hata hivyo, asubuhi iliyofuata, brigedi ya pili ya Tanzania ilishambulia kutoka nyuma huku ya kwanza ikirejea mstari wa mbele. Kamanda wa Uganda, Luteni Kanali Godwin Sule, aliuawa, na kikosi chake kikasambaratika. Zaidi ya askari 400 wa Uganda na Libya walikufa katika mapigano makubwa zaidi ya vita hivyo. Baadhi ya makamanda wa Amin sasa walimhimiza ajiuzulu. Alikataa.

Kuanguka kwa Kampala na kaburi huko Jeddah

Kufikia Aprili jeshi la Uganda lilikuwa limesambaratika kwa kiasi kikubwa. Watanzania kwanza walielekea Entebbe, ambako ndege za Libya zilikuwa zikitua, na wakaushambulia mji huo kwa mizinga kwa siku tatu. Amin alikuwa katika ikulu iliyoko huko wakati kombora lilipoanguka kwenye maegesho ya magari, na akaondoka kwa helikopta. Entebbe ilianguka tarehe 7 Aprili. Nyerere aliwaruhusu Walibya waliokuwa wamedhoofika kuondoka kwa ndege bila kushambuliwa.

Tarehe 10 Aprili, askari wa Tanzania na Waganda waliokuwa uhamishoni waliingia Kampala, na siku iliyofuata mji mkuu ulikuwa mikononi mwao. Tatizo lao kubwa zaidi, kwa mujibu wa baadhi ya simulizi, lilikuwa kwamba hawakuwa na ramani za jiji. Kupitia Redio Uganda, kituo kilichokuwa kimetangaza kunyakuliwa kwa Kagera, kamanda wa Waganda waliokuwa uhamishoni David Oyite Ojok alitangaza kwamba serikali ya Amin imepinduliwa. Watu walimiminika mitaani na kuchana picha zake.

Amin alikimbilia kwanza Libya na kisha Saudi Arabia, ambako aliruhusiwa kuishi Jeddah kwa sharti kwamba asijihusishe na siasa. Mnamo 1989 alijaribu kurudi kupitia Zaire kwa pasipoti bandia, akatambuliwa na kurudishwa. Hakuwahi kushtakiwa mahakamani wala kuonyesha majuto. Alipokuwa amelala katika koma mwaka 2003, familia yake iliomba kumrudisha nyumbani. Rais Yoweri Museveni, aliyeingia Uganda pamoja na Watanzania mwaka 1979, alijibu kwamba angelazimika kujibu kwa ajili ya dhambi zake. Idi Amin alifariki Jeddah tarehe 16 Agosti 2003. Mwanahistoria mmoja baadaye alidai kwamba kama asingeivamia Kagera, huenda angekuwa bado anaitawala Uganda.

Makala hii inategemea filamu ya hali halisi ya chaneli ya YouTube Downfall with Mike.
Picha: Idi Amin katika Umoja wa Mataifa New York, Bernard Gotfryd, Library of Congress, public domain.