Dedan Kimathi: Mtu Aliyeingia Msituni

Mizizi ya Upinzani

Alizaliwa mwaka 1920 huko Tetu, Nyeri, Dedan Waciuri Kimathi alikulia katika umaskini baada ya kifo cha baba yake. Alilelewa na mama yake, na alionyesha akili ya kipekee na nidhamu. Katika Shule ya Msingi ya Karuna-ini na Shule ya Misionari ya Tumu Tumu, walimu walitambua akili yake kali na hamu yake ya kuuliza dhuluma, cheche ambayo ingeunda hatima yake.

Hata akiwa mvulana, alihoji mamlaka na alizungumza wazi alipohisi kitu hakikuwa sawa. Cheche hiyo ya upinzani ingeunda mkondo wa maisha yake.

Baada ya shule, Kimathi alifanya kazi kwa muda mfupi kama mwalimu na baadaye kama karani. Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia, alijiunga na vikosi vya kikoloni vya Uingereza, kama vijana wengi wa Kiafrika waliokuwa wakitafuta fursa na kusudi. Lakini uzoefu huo ulimwacha akiwa amevunjika moyo. Wanajeshi wa Kiafrika mara nyingi walitendewa kama wa daraja la pili licha ya kupigana katika vita ile ile. Unyanyapaa aliouona ulipanda mbegu ya uasi.

Kuchagua Msitu

Aliporudi nyumbani, Kimathi alijiunga na Muungano wa Waafrika wa Kenya (KAU), ambao ulikuwa ukishinikiza haki za ardhi na uhuru wa kisiasa. Lakini maombi ya amani hayakuleta mabadiliko makubwa na kukasirika kulizidi miongoni mwa Wakenya waliokuwa wamepoteza ardhi na njia zao za maisha chini ya utawala wa kikoloni.

Kimathi alichagua njia ya mapambano ya silaha. Alipoinuka kuongoza wapiganaji wa Mau Mau katika misitu ya Aberdare na Mlima Kenya, aliandaa upinzani wa gerilya wenye nidhamu. Wale walioungana waliapa kiapo cha umoja, uaminifu na utii kwa ajili ya sababu hiyo. Kwa Kimathi, mapambano yalihitaji nguvu za kimaadili kama vile ujasiri.

Maisha msituni hayakuwa na huruma; njaa, usiku wa baridi kali, magonjwa na usaliti vilitesa wapiganaji. Hata hivyo, Kimathi alikataa kukata tamaa, akiwa na imani kwamba hata akishindwa, vizazi vijavyo siku moja watatembea huru.

Kwa serikali ya kikoloni, alikuwa zaidi ya mwanamgambo. Alikuwa alama ya nidhamu, mpangilio na imani isiyovunjika, maono ya Kenya isiyoweza kudhibitiwa. Hilo lilimfanya kuwa tishio hatari zaidi kuliko yote.

Jinsi Walivyomkamata

Kufikia mwaka 1956, Waingereza walikuwa wamewekeza rasilimali kubwa sana katika kukandamiza Mau Mau. Walitumia watoa taarifa, doria za angani na mbinu za kikatili za kupambana na uasi. Hatimaye Kimathi alishambuliwa kwa mshtuko huko Kahigaini, Nyeri. Alipigwa risasi mguuni na kujeruhiwa, akashindwa na wakamfunga.

Operesheni hiyo ilisimamiwa na afisa wa polisi wa kikoloni Ian Henderson, ambaye alikuwa ametumia miaka mingi kuwafuatilia viongozi wa Mau Mau. Kukamatwa kwake kulisherehekewa na serikali ya kikoloni kama “mwisho” wa kiitikadi wa Mau Mau, ingawa upinzani uliendelea.

Kuzikwa kwa Siri

Baada ya kukamatwa kwake, Kimathi alionyeshwa hadharani Nyeri kabla ya kuhamishiwa gerezani. Onyesho hilo lililenga kuonyesha mamlaka ya kikoloni na kuwakatisha tamaa wapinzani wengine. Baadaye alishtakiwa na kuhukumiwa kwa kumiliki silaha wakati wa hali ya hatari.

Alitekelezwa kifo katika Gereza la Kamiti tarehe 18 Februari 1957, na mwili wa Kimathi ulizikwa katika kaburi lisilo na alama. Serikali ya kikoloni haikuwahi kufichua eneo hilo. Usiri huu ulikuwa wa makusudi. Walikuwa na hofu kwamba kaburi lake lingejulikana, lingebadilika kuwa mahali patakatifu, kituo cha mkusanyiko wa upinzani na vizazi vijavyo.

Kwa kuficha mahali pake pa kupumzika, walijaribu kufuta uwepo wake wa kimwili kutoka kwenye udongo wa Kenya. Hata hivyo, ukimya huo ulizidisha tu fumbo na kumbukumbu yake ikawa imara zaidi.

Mukami Kimathi: Mwanamke Kando ya Mpiganaji

Mukami Kimathi alikuwa zaidi ya mke wa mpigania uhuru. Pia alikuwa mfuasi mtiifu wa harakati za Mau Mau na alipitia matokeo magumu ya uaminifu huo.

Baada ya kukamatwa na kuuawa kwa Dedan Waciuri Kimathi mwaka 1957, Mukami alikabiliwa na kifungo, ufuatiliaji na miaka ya taabu. Akiwa ameachwa kulea watoto wao kwa kiasi kikubwa peke yake, alikumbana na umaskini na unyanyapaa wa kijamii ambao familia nyingi zilizo na uhusiano na harakati za Mau Mau zilipitia katika miaka iliyofuata.

Licha ya changamoto hizi, Mukami hatimaye alikua mmoja wa sauti zenye uvumilivu zaidi zilizokuwa zikitetea kutambuliwa kwa wapiganaji wa Mau Mau na familia zao. Mara nyingi alizungumza hadharani kuhusu maumivu ya kutowahi kuambiwa mahali mumewe alipozikwa, usiri uliowazuia familia kupata fursa ya kumwomboleza ipasavyo.

Kwa miongo kadhaa, alitoa wito kwa serikali ya Kenya na mamlaka za Uingereza kusaidia kupata na kuchimba mabaki ya Kimathi ili hatimaye apate mazishi ya heshima.

Mukami Kimathi aliendeleza kampeni hiyo hadi katika miaka yake ya uzeeni. Alipofariki mwaka 2022, alikuwa ametumia sehemu kubwa ya maisha yake kuhifadhi urithi wa mumewe na kutafuta majibu kuhusu mahali alipozikwa.

Mapambano Mrefu ya Watoto

Watoto wa Kimathi walikua katika kivuli kirefu cha urithi wa baba yao.

Miongoni mwao, Evelyn Kimathi amekuwa mlinzi anayeonekana zaidi wa historia hiyo. Akidhamiria kuhifadhi kumbukumbu ya mapambano ya Mau Mau, alianzisha Taasisi ya Dedan Kimathi, shirika linalojitolea kuwaheshimu wapiganaji wa Mau Mau na kusaidia maveterani walio hai na familia zao.

Kwa miongo kadhaa, familia imekuwa ikishinikiza serikali mfululizo za Kenya kutimiza ahadi za kupata kaburi la Kimathi. Utawala kadhaa uliahidi kuchunguza eneo la mazishi ndani ya Gereza la Kamiti, lakini ucheleweshaji wa kiutawala, kumbukumbu zilizopotea na usiri unaoendelea vimeacha utafutaji bila suluhisho.

Suala hilo pia limeenea zaidi ya Kenya. Mnamo mwaka 2023, katika kile ambacho kingekuwa siku ya kuzaliwa ya 103 ya baba yake, Evelyn alimwomba hadharani Charles III, mfalme wa Uingereza, aombe radhi rasmi kwa ajili ya kuuawa kwa Dedan Kimathi wakati wa utawala wa kikoloni wa Uingereza.

Ombi lake lilionyesha mazungumzo mapana kuhusu uwajibikaji wa kihistoria na urithi wa ukatili wa kikoloni.