Uasi wa Mau Mau ulianza mwaka 1952 kama jibu kwa ukosefu wa usawa na unyanyasaji katika Kenya iliyo chini ya Uingereza. Jibu kutoka kwa utawala wa kikoloni lilikuwa ni kukandamizwa kwa kikatili kwa waasi, na kusababisha vifo vingi. Kufikia mwaka 1956, uasi huo ulikuwa umekandamizwa kwa ufanisi, lakini kiwango cha upinzani dhidi ya utawala wa Uingereza kilionyeshwa wazi, na Kenya ilijikuta kwenye njia ya kuelekea uhuru, ambao hatimaye ulipatikana mwaka 1963.
Usuli
Uwepo wa kikoloni wa Waingereza nchini Kenya ulianza mwishoni mwa karne ya 19, ukiwa sehemu ya mwenendo mpana wa mataifa ya Ulaya kunyakua maeneo barani Afrika, uliojulikana kama Kinyang'anyiro cha Afrika. Eneo linalojulikana sasa kama Kenya hapo awali lilikuwa chini ya utawala wa Sultani wa Zanzibar, lakini shinikizo kutoka Uingereza na majeshi yake lilimlazimisha Sultani kukabidhi eneo hilo kwa Dola ya Uingereza, huku Tanganyika iliyokuwa jirani ikikabidhiwa kwa Ujerumani.
Makubaliano kuhusu maeneo yaliyodaiwa na mataifa yenye nguvu ya Ulaya yalijadiliwa katika Mkutano wa Berlin wa 1884 hadi 1885, ambapo Waingereza walipewa mamlaka ya kutawala sehemu kubwa ya pwani ya Afrika Mashariki. Kuanzia karibu mwaka wa 1890, Waingereza walianza kuelekea bara, wakitarajia kupata maeneo ya nyanda za juu yenye rutuba na kuimarisha usalama kuzunguka Uganda, ambayo pia ilikuwa imedaiwa kuwa koloni la Uingereza. Ili kufanikisha hili, reli ilijengwa kutoka Mombasa hadi Kisumu kwa kutumia wafanyakazi Wahindi, na majeshi ya Uingereza yalitumwa kukandamiza upinzani wowote kutoka kwa makabila yaliyoishi katika nyanda za juu za kati, hasa Wamasai, Wakikuyu na Wakamba.
Mwitikio wa wenyeji Waafrika mwanzoni ulikuwa wa aina mbalimbali, kuanzia uhasama hadi ukarimu. Hata hivyo, maonyesho ya nguvu ya Waingereza yaliyolenga kuwatisha wenyeji ili wajisalimishe, kama vile kuwapiga risasi Waafrika kiholela, yalisababisha haraka wenyeji wa maeneo ya ndani kuacha kuwakaribisha kama walivyofanya mwanzoni.[i] Ingawa Wamasai kwa ujumla waliepuka makabiliano ya kijeshi na Waingereza, Wakikuyu walijaribu kupinga uvamizi wa vikosi vya milki katika ardhi zao. Upinzani huu ulikabiliwa na ukatili kutoka kwa wakoloni, ambao waliwaua watu na kufanya misako ya kijeshi ya kuadhibu kwa kuwawinda Wakikuyu na Wakamba.
Vitendo hivi pia vilifanywa ili kuwapandisha vibaraka, yaani Waafrika waliokuwa tayari kushirikiana na Waingereza, katika nafasi za mamlaka.[ii] Kampeni hii ya kutuliza upinzani, pamoja na njaa na magonjwa yaliyoenea katika eneo hilo wakati huo, ilisababisha vifo vingi na upotevu mkubwa wa mali miongoni mwa wenyeji. Mlipuko wa tauni ya ng'ombe, ugonjwa unaoathiri sana mifugo, ulichangia kwa kiasi kikubwa maangamizi yaliyokumba jamii za wenyeji.
Kuwasili kwa walowezi Wazungu mwaka wa 1903 kulizidisha matatizo yaliyowakabili wenyeji. Ingawa idadi ya wahamiaji Wazungu ilikuwa ndogo kwa kulinganisha, walidai kumiliki ardhi kubwa isiyolingana na idadi yao, ambayo sehemu yake kubwa ilinyakuliwa kutoka kwa Waafrika. Sera ya ugawaji upya wa ardhi ilitekelezwa, ikiwapokonya wenyeji ardhi yenye rutuba ili kuigawia wakulima Wazungu, ambao wengi wao walikuwa wametoka Uingereza au Afrika Kusini.
Mchakato huu uliashiria mwanzo wa mfumo ambao ungeamua uhusiano kati ya Wazungu na Wakenya wenyeji katika nusu ya kwanza ya karne ya 20. Sheria ya Ardhi za Taji ya 1915 iliwanyang'anya wenyeji haki zao za ardhi zilizokuwa zimesalia, na kukamilisha mchakato ambao kimsingi uliwageuza kuwa tabaka la wafanyakazi wa kilimo waliopokonywa ardhi yao wenyewe. Idadi ya walowezi walioingia iliongezeka sana baada ya kumalizika kwa Vita vya Kwanza vya Dunia, wakati serikali ya Uingereza ilipoanzisha mpango wa kuwapa makazi wanajeshi wengi wa zamani katika eneo hilo.
Kuendelea kwa unyakuzi wa ardhi ili kuwapatia walowezi hawa makazi kuliwasukuma Waafrika kuunda mashirika yaliyopigania haki zaidi za ardhi kwa wenyeji. Mashirika haya yalijumuisha Chama cha Afrika Mashariki (EAA), kilichoundwa mwaka wa 1921 lakini kikapigwa marufuku mwaka uliofuata, na Umoja wa Waafrika wa Kenya (KAU), ulioanzishwa mwaka wa 1942.
Baada ya kumalizika kwa Vita vya Pili vya Dunia, kutoridhika miongoni mwa Wakenya Waafrika kulizidishwa na ukosefu wa maendeleo. Mamia ya maelfu ya Wakenya waliishi katika umaskini kwenye makazi duni yaliyoizunguka Nairobi, wakiwa na matumaini madogo ya kupata ajira au haki za msingi za kijamii. Kinyume chake, Wazungu wengi wa Ulaya na Wahindi wengi waliokuwa wamehamia Nairobi walifurahia utajiri wa kujionyesha na mara nyingi waliwatendea wenyeji Waafrika kwa uhasama na dharau.[iii] Hali kama hiyo ilikuwepo vijijini, ambako familia 3,000 za Wazungu zilimiliki ardhi kubwa kuliko ile ya Wakikuyu milioni moja waliokuwa wamelazimishwa kuishi katika maeneo yaliyotengwa kwa ajili yao.[iv] Hali hii, iliyotokana na miongo kadhaa ya unyanyasaji na ukandamizaji chini ya utawala wa Uingereza, iliunda mazingira ya kutoridhika yaliyochochea harakati mbalimbali za kizalendo nchini Kenya, na hatimaye kusababisha uasi wa Mau Mau.
Mau Mau Yatokea
Kufikia mwanzoni mwa miaka ya 1950, wanachama vijana na wenye msimamo mkali zaidi katika harakati za utaifa nchini Kenya walikuwa wameanza kujitenga na wale waliotetea mageuzi ya kikatiba. Waafrika hawa walikuwa hasa Wakikuyu ambao walikuwa wamegeuzwa kuwa maskwota katika ardhi yao ya mababu kutokana na sheria zilizoletwa na Waingereza, na walikuwa wakizidi kupoteza imani katika ajenda ya mageuzi ya kihafidhina iliyoungwa mkono na mashirika kama vile Umoja wa Waafrika wa Kenya (KAU).
Badala yake, walikuwa tayari kutumia nguvu kufikia malengo yao, na katika miaka iliyotangulia uasi, walifanya mfululizo wa mashambulizi madogo na vitendo vya hujuma dhidi ya mali za Wazungu.[v] Wanaharakati hawa wapiganaji walifanikiwa haraka kuimarisha uungwaji mkono katika nyanda zote za juu za Kenya kwa kuanzisha kampeni ya viapo ili kuwafungamanisha wengine na mapambano dhidi ya ukoloni. Harakati zilizoibuka zilijulikana kama Mau Mau. Asili ya jina hilo bado haijulikani, kwani ni jina lisilo na maana iliyo wazi ambalo watu wengi wamelipa maana tofauti.
Harakati za Mau Mau zilipozidi kukua, makundi yenye msimamo wa wastani zaidi miongoni mwa Wakenya yalisukumwa kando na shinikizo la umma, na kwa sababu hiyo matawi mengi ya Umoja wa Waafrika wa Kenya (KAU) yakachukua msimamo mkali zaidi.[vii] Kamati kuu ya wanaharakati Wakikuyu jijini Nairobi iliongoza Mau Mau bila udhibiti madhubuti. Ingawa serikali na jamii za walowezi zilifahamu ukuaji wa harakati hizo, hazikufanya maridhiano yoyote isipokuwa hatua chache za ishara tu, na badala yake ziliendeleza sera zilizokuwepo za ukandamizaji, zikafikia hata kupendekeza sheria mpya za kuzidi kupunguza haki za wenyeji.
Msimamo huu usiobadilika uliisukuma Mau Mau kuingia katika kipindi cha upinzani wa kutumia silaha. Kushindwa kutambua tishio lililotokana na harakati za maskwota kulionyesha jinsi Wazungu walivyowaona wanaharakati wa utaifa wa Kenya kuwa hawakuwa na uwezo wa kuandaa upinzani mkubwa dhidi ya utawala wa kikoloni.
Waliolengwa mwanzoni na Mau Mau walikuwa Wakikuyu walioshirikiana na Wazungu. Mwaka wa 1952, wimbi la vurugu lilielekezwa dhidi ya mashahidi Waafrika wa upande wa polisi waliotoa ushahidi dhidi ya Waafrika wengine, hasa katika kesi zilizohusiana na Mau Mau. Washirika mashuhuri wa wakoloni waliuawa kwa njama, na idadi ndogo ya walowezi Wazungu pia walishambuliwa.
Polisi walijibu kwa kuanzisha kampeni kubwa ya kukamata watu, wakiwazuilia Wakikuyu walioshukiwa kuhusika na Mau Mau na kuwaweka wengine kizuizini kama hatua ya kuzuia vurugu, katika juhudi za kudhoofisha msingi wa uungwaji mkono wa harakati hizo. Hata hivyo, ukandamizaji huu wa kiholela ulikuwa na athari kinyume na zilizotarajiwa, ukiwasukuma Wakenya wenyeji wengi zaidi kuunga mkono harakati hizo. Kufikia katikati ya mwaka wa 1952, takriban asilimia tisini ya Wakikuyu watu wazima walikuwa wamekula kiapo cha Mau Mau.
Machifu Wakikuyu walihimizwa na serikali kuikemea Mau Mau na kuwaapisha watu kwa “viapo vya utakaso,” ambavyo vilidaiwa kuwafungua Wakenya kutoka katika viapo walivyokuwa wamekula kuunga mkono harakati za kupinga ukoloni. Viongozi wa KAU, akiwemo Jomo Kenyatta, pia walipinga hadharani vitendo vya harakati hizo, ingawa wengi hawakufikia hatua ya kuvishutumu moja kwa moja. Mnamo Oktoba 1952, Chifu Mkuu Waruhiu, mshirika mashuhuri wa wakoloni na mkosoaji wa Mau Mau aliyesikika zaidi miongoni mwa machifu Wakikuyu, aliuawa kwa njama karibu na Nairobi.
Kifo chake kilipokelewa kwa shangwe miongoni mwa wafuasi wa Mau Mau na kwa hofu ndani ya serikali. Hatimaye utawala ulitambua kwamba Mau Mau ilikuwa tishio kubwa kwa utawala wa kikoloni nchini Kenya, na uamuzi ukafanywa wa kuwakabili na kupambana moja kwa moja na waasi. Wiki mbili baada ya mauaji ya Waruhiu, serikali ilitangaza hali ya hatari.
Uasi
Hali ya hatari iliambatana na Operesheni Jock Scott, operesheni iliyoratibiwa ya polisi iliyowakamata Wakikuyu 187 ambao serikali iliwatambua kuwa viongozi wa vuguvugu la Mau Mau. Hawa walijumuisha viongozi wa Muungano wa Waafrika wa Kenya (KAU), lakini operesheni hiyo ilishindwa kuwakamata wanachama wengi wa kamati kuu ya Mau Mau.
Pamoja na kupelekwa kwa wanajeshi wa Uingereza, ilitarajiwa kwamba hatua hizi zingetosha kuvuruga shughuli za waasi na kuwatisha hadi wajisalimishe. Wafuasi wa Mau Mau walijibu kwa kumuua chifu mwingine mkuu wa Kikuyu na walowezi kadhaa wazungu. Maelfu ya wapiganaji wa Mau Mau waliondoka makwao na kuweka kambi katika misitu ya Aberdare na Mlima Kenya, wakianzisha ngome ya upinzani dhidi ya serikali. Muda mfupi baadaye, wapiganaji hawa walianza kujipanga, na makamanda kadhaa wa kijeshi wakaibuka, wakiwemo Waruhiu Itote na Dedan Kimathi. Mapigano yalibaki katika kiwango cha chini kwa kipindi kilichosalia cha mwaka 1952, lakini mwaka uliofuata ulianza kwa wimbi la mauaji ya kikatili yaliyowalenga wakulima Wazungu na Waafrika waliokuwa waaminifu kwa serikali ya kikoloni.
Hili liliwashtua wazungu kiasi cha kuwafanya wadai serikali ichukue hatua kali zaidi dhidi ya Mau Mau. Kwa hiyo, vikosi vya usalama vya Kenya viliwekwa chini ya uongozi wa jeshi la Uingereza na kuanza kuzingira ngome za Mau Mau misituni. Hili liliambatana na kufukuzwa kwa kiwango kikubwa kwa Wakikuyu waliokuwa wakiishi bila umiliki katika ardhi iliyotengwa kwa ajili ya walowezi Wazungu. Vikosi vya serikali vilipitisha sera ya adhabu ya pamoja, iliyokusudiwa kudhoofisha uungwaji mkono wa Mau Mau miongoni mwa wananchi.
Chini ya sera hii, ikiwa mkazi mmoja wa kijiji angepatikana kuwa mfuasi wa Mau Mau, kijiji kizima kilichukuliwa kuwa cha wafuasi wa Mau Mau. Hii ilisababisha kufukuzwa kwa Wakikuyu wengi, waliolazimishwa kuacha nyumba na mali zao na kuhamishiwa katika maeneo yaliyotengwa kwa ajili ya Wakikuyu. Kipengele kilichotia wasiwasi hasa katika sera ya kufukuza watu kilikuwa matumizi ya kambi za mateso kuwachunguza na kuwashughulikia walioshukiwa kuhusika na Mau Mau.
Unyanyasaji na mateso yalikuwa ya kawaida katika kambi hizi, kwani walinzi Waingereza walitumia vipigo, ukatili wa kingono na mauaji ili kupata taarifa kutoka kwa wafungwa na kuwalazimisha kuukana uaminifu wao kwa harakati za kupinga ukoloni. Zoezi la kuwafukuza watu kwa wingi lilichochea hasira na hofu miongoni mwa Wakikuyu, ambao tayari walikuwa wamevumilia miongo kadhaa ya kunyang'anywa ardhi, na kuwasukuma mamia ya wakazi wasio na umiliki wa ardhi kujiunga na wapiganaji wa Mau Mau misituni.
Uasi ulizidi kupamba moto tarehe 26 Machi, wakati wapiganaji wa Mau Mau walipofanya mashambulizi mawili makubwa. La kwanza lilikuwa shambulizi dhidi ya kituo cha polisi cha Naivasha, lililosababisha kushindwa kwa aibu kwa polisi na kuachiliwa kwa wafungwa 173, wengi wao wakiwa wa Mau Mau, kutoka katika kambi ya vizuizini iliyokuwa jirani.[xiv] La pili lilikuwa mauaji ya halaiki ya Lari dhidi ya Wakikuyu watiifu kwa utawala wa kikoloni, ambapo angalau Wakenya 97 waliuawa.
Serikali ilitumia tukio hilo kuendelea kuwaonyesha Mau Mau kama washenzi wakatili, bila kukiri rasmi kwamba idadi inayolingana ya wafungwa wa Mau Mau ilikuwa imepigwa risasi na kuuawa na wanajeshi wa serikali katika msitu wa Aberdare. Mashambulizi haya yaliashiria mwanzo wa mfululizo wa mashambulizi ya ghafla ya Mau Mau dhidi ya polisi na waaminifu kwa serikali ya kikoloni, yaliyoendelea mwaka mzima wa 1953. Kujipanga hatua kwa hatua kwa vikosi vya waasi misituni kulisababisha kuundwa kwa vitengo vya kijeshi, ingawa vilikwamishwa na ukosefu wa silaha, vifaa na mafunzo.
Kushindwa kwa Mau Mau
Wanajeshi wa Uingereza waliotumwa Kenya walikuwa na uzoefu mdogo wa vita vya msituni, na baada ya kipindi kifupi cha mapigano yasiyozaa matunda, walibadilishwa na vitengo vya jeshi la Kenya, huku vikosi vya Uingereza vikishika doria kwenye mipaka ya misitu badala yake. Ndege za Jeshi la Uingereza pia zilitumiwa kudondosha mabomu kwenye kambi za Mau Mau na kumimina risasi za bunduki za rashasha misituni. Kwa sababu ya matawi na majani mazito yaliyofunika misitu, hatua hii ilikuwa na athari ndogo tu za kijeshi, lakini kampeni ya muda mrefu ya mashambulizi ya mabomu iliwavunja moyo wapiganaji wa Mau Mau.
Mfululizo wa mapigano makubwa kati ya pande hizo mbili ulitokea mwaka mzima wa 1953, huku vikosi vya Mau Mau vilivyokuwa na vifaa duni vikipata hasara kubwa ya wapiganaji waliouawa na kujeruhiwa. Kufikia mwisho wa mwaka, ilikuwa imethibitishwa kwamba zaidi ya wapiganaji 3,000 wa Mau Mau walikuwa wameuawa, 1,000 walikuwa wametekwa (akiwemo Itote), na karibu watu 100,000 waliodaiwa kuwa wafuasi wa Mau Mau walikuwa wamekamatwa. Licha ya hasara hizi, Mau Mau waliendelea kuupa utawala wa kikoloni changamoto kubwa, wakiendeleza kampeni ya mashambulizi dhidi ya walowezi na washirika wao, hasa jijini Nairobi, ambako vuguvugu hilo lilikuwa na mtandao mkubwa wa wafuasi, ingawa kwa kiasi kikubwa ulikuwa wa siri.
Waingereza waliamua kufanya operesheni ya kuondoa kabisa uwepo wa waasi jijini, na mwaka 1954 wakazindua Operesheni Anvil, jina lililoendana na lengo lake. Polisi walifanya msako wa kikatili kote Nairobi, wakimkamata yeyote waliyemwona kuwa wa kutiliwa shaka. Makumi ya maelfu ya wanaume Wakikuyu waliwekwa kizuizini na kupelekwa katika kambi za mateso bila kuelezwa kwa nini walikuwa wamekamatwa au ni kosa gani walilokuwa wakishtakiwa kutenda.[xvii] Serikali pia ilianzisha sera ya “kuwakusanya watu vijijini”, ikiwalazimisha Wakikuyu wa maeneo ya mashambani kuhama kutoka katika makazi yao ya jadi yaliyotawanyika na kwenda katika vijiji vipya vilivyojengwa chini ya udhibiti wa Waingereza.
Kufikia mwisho wa mwaka 1954, Wakikuyu milioni moja walikuwa wameondolewa katika makazi ya familia zao na kuhamishiwa katika vijiji hivi, ambavyo kimsingi vilikuwa kambi zilizozungushiwa ua na vilikumbwa kwa urahisi na njaa na magonjwa. Mikakati hii ya mabavu na isiyo na huruma, iliyotumika Nairobi na mashambani, ilifanikiwa kukatiza sehemu kubwa ya msaada wa vifaa na ugavi kwa wapiganaji wa misituni.
Mwanzoni mwa mwaka 1955, vikosi vya Uingereza vilianza mfululizo wa misako misituni katika jaribio la kuwaondoa mafichoni wapiganaji wa Mau Mau waliobaki, ambao sasa walikuwa wakikabiliwa na uhaba wa chakula na risasi. Mkakati huu ulikuwa na mafanikio madogo katika kuwaua wapiganaji wa Mau Mau, kwani ni wachache tu waliouawa, lakini hali yao ilikuwa imedhoofika kiasi kwamba kuvurugwa mara kwa mara kulizidi kuwapunguzia nguvu. Serikali hata iliamuru wakazi wote Waafrika katika baadhi ya wilaya (katika kisa kimoja wakiwa watu 70,000) wapite msituni na kumuua yeyote wa Mau Mau waliyekutana naye.
Kufikia mwisho wa mwaka, ilikadiriwa kwamba ni wapiganaji 1,500 tu wa Mau Mau waliobaki misituni, na walikuwa katika hali mbaya sana kiasi kwamba haikuwezekana tena kuendesha kampeni nyingine za kijeshi zilizopangwa. Mwaka uliofuata, Kimathi, aliyekuwa muhimu zaidi kati ya makamanda wa Mau Mau waliobaki, alikamatwa na kufikishwa mahakamani. Wapiganaji wachache waliobaki hawakuwa tena na uwezo wa kuupinga utawala wa kikoloni kwa namna yoyote yenye athari, na badala yake walijikita tu katika kujinusuru.
Kwa hakika, hili liliashiria mwisho wa uasi wa Mau Mau. Muda mfupi baadaye, wanajeshi wa Uingereza walianza kuondoka Kenya, na ingawa hali ya hatari iliendelea hadi mwaka 1960, kulikuwa na sababu chache za kuiendeleza. Kwa mujibu wa takwimu rasmi za serikali, idadi ya Mau Mau waliouawa ilikuwa 11,503, ingawa kuna shaka ndogo kwamba idadi halisi ilikuwa kubwa zaidi kwa kiasi kikubwa. Kwa upande mwingine, idadi ya raia wazungu waliouawa katika mashambulizi ya Mau Mau, ambayo ilikuwa msingi wa propaganda nyingi za Uingereza zilizolaani uasi huo, ilikuwa 32 tu.
Athari za Mau Mau katika Harakati za Kupigania Uhuru
Licha ya kushindwa kwa Mau Mau, uasi huo ulikuwa umeiweka Kenya katika njia isiyoweza kurudishwa nyuma kuelekea uhuru kutoka kwa utawala wa kikoloni. Kulikuwa na sababu kadhaa za hili. Kwanza, ilibainika kwa wananchi wa Kenya kwamba Wazungu hawakuwa wasioweza kushindwa, na kwamba utawala wao ulikuwa dhaifu zaidi kuliko ilivyoaminiwa hapo awali. Kwa hiyo, upinzani madhubuti dhidi ya mamlaka ya kikoloni ulioonyeshwa na Mau Mau uliharakisha kukua kwa uzalendo nchini Kenya na kote Afrika Mashariki.
Vitendo vya jumuiya ya walowezi wa kizungu vilifichua jinsi walivyoogopa sana upinzani wa wenyeji dhidi ya unyakuzi wao wa ardhi, na migawanyiko ikaibuka kati ya watu wenye msimamo mkali na wenye msimamo wa wastani, na kudhoofisha utawala wa kisiasa ambao jumuiya hiyo ilikuwa imefurahia hapo awali.[xxi] Aidha, ukatili ulioonyeshwa na serikali ulikuwa na athari ya kuchochea wimbi jipya la hisia za kupinga ukoloni nchini kote.
Athari za kiuchumi za uasi wa Mau Mau pia zilikuwa muhimu. Waingereza walilazimika kutumia kiasi kikubwa sana cha fedha kuukandamiza uasi huo, na kwa kuwa uchumi wa Uingereza uliodumaa ulikuwa bado unayumba kutokana na athari za Vita vya Pili vya Dunia, gharama hizi bila shaka zilidhoofisha azma ya Uingereza ya kuendeleza matamanio yake ya kikoloni mbele ya upinzani wenye dhamira thabiti namna hiyo. Aidha, namna Mau Mau walivyojipanga na changamoto walizovipa vikosi vya Uingereza zilidhoofisha moja kwa moja madai ya Wazungu kwamba wazalendo wa Kenya hawakuwa na uwezo wa kuupa utawala wa kikoloni changamoto yenye matokeo.
Labda athari kubwa zaidi ya uasi wa Mau Mau kwenye mapambano ya uhuru wa Kenya ilikuwa jukumu lake katika kuweka siasa na kuhamasisha sekta za kilimo, kuunda mwamko wao wa kisiasa na fikra za kiuchumi.[xxii] Kwa kuamsha sehemu hii muhimu ya jamii ya Kenya kwenye madhara na ukandamizaji uliosababishwa na utawala wa kikoloni, Mau Mau alianzisha vuguvugu la watu wengi kabla ya uhuru wa kitaifa ambao haukuwahi kuteka uhuru wa Kenya.
