Mnamo Juni 2024, mabadiliko tulivu lakini yenye msukumo mkubwa yalianza kutikisa misingi ya kisiasa ya Kenya. Kile kilichoanza kama minong'ono mtandaoni ya kutoridhika miongoni mwa Wakenya wa kizazi Z na milenia kilipuka na kuwa moja ya harakati za maandamano zilizoandaliwa vizuri na zisizo na kiongozi mmoja kuu ambazo nchi haijawahi kushuhudia kwa miongo kadhaa. Hii haikuwa harakati iliyoongozwa na vyama vya siasa au wanaharakati wa kitaaluma; iliongozwa na vijana wenye ujuzi wa teknolojia na wasio na woga, wakiwa wamebeba meme, data za simu, na azma ya kusema, "Tuseme vya kutosha."
Hii ni hadithi ya jinsi Gen Z ilivyohamasisha taifa, kubadilisha bunge kuwa uwanja wa vita, na kuhamasisha bara.
Mwangaza: Karatasi ya Google, Hashtag, na Uamsho wa Kitaifa
Mnamo Juni 10, 2024, saa chache tu baada ya Bunge la Kenya kupitisha kwa kusomewa mara ya kwanza Mswada tata wa Fedha wa 2024, jedwali la Google la mistari 25 lilianza kusambaa kwenye vikundi vya WhatsApp na Telegram. Liliorodhesha ongezeko la bei lililokadiriwa kwa bidhaa muhimu kama vile unga wa mahindi, pedi za usafi, mafuta, na mkate, kielelezo dhahiri cha jinsi mswada huo ungezidi kuwatwika mzigo Wakenya wa kawaida. Ghadhabu ilienea kwa kasi zaidi kuliko taarifa yoyote kwa vyombo vya habari ingeweza kufanya. Ndani ya saa chache, lebo #RejectFinanceBill2024ilikuwa ikipanda kwenye X (zamani Twitter).
Kufikia tarehe 12 Juni, muungano wa wanafunzi wenye makao yake Nairobi ulizindua hazina ya GitHub iliyojaa maelezo mafupi ya kisheria yaliyotafsiriwa katika Sheng, Kikuyu, Luo, na Kamba, hatua iliyosaidia vijana wa vijijini na wa mijini kufafanua vifungu vigumu vya kodi katika lugha zao za asili.
Hii haikuwa tu kuhusu ongezeko la ushuru. Ilikuwa kuhusu uwazi, heshima, na kukabiliana na daraja la kisiasa ambalo kwa muda mrefu limeonekana kuwa mbali na watu wake.
Mbele ya Kidijitali: Kujiandaa Bila Walinzi
Maandamano yalipangwa si kwenye vipindi vya mazungumzo au mikutano ya vyama bali kupitia hadithi za Instagram, video za TikTok, na arifa za Telegram. Katika mabweni ya vyuo vikuu kote nchini, hackathons zilijitokeza usiku mmoja. Waandishi wa programu walitengeneza bots za SMS ambazo ziliweza kujibu maswali ya wapiga kura na kushiriki rekodi za kupiga kura za wabunge, wakipita tofauti ya kidijitali kwa jamii zisizo na simu za kisasa.
Haraka ya ufadhili wa umma iliyoongozwa na vijana haikuwa na kifani. Michango haikuwa tu kwa ajili ya usafirishaji na huduma ya kwanza; waandaaji waliunda mfuko wa "Huduma ya Kwanza ya Kidijitali", wakininunua ruta za Wi-Fi zinazobebeka na benki za nishati ili kuwaweka waandamanaji wakiwa na muunganisho wakati polisi walipozuia ishara za mtandao.
Muziki, sanaa, na kejeli viliipa harakati mvuto wa kitamaduni. Nyimbo za maandamano zilichukua midundo ya Genge na Benga. Waundaji wa TikTok walirahisisha istilahi za kisheria katika sketi zilizosambaa mtandaoni. Katika yote hayo, kilio cha umoja kilinuka: "Sasa Sisi ni Wanjiku." Hii haikuwa maandamano tu—ilikuwa ni urejeshaji.
Jun 25, 2024: Bunge Likikabiliwa
Katika tukio lililoshtua dunia, maelfu ya waandamanaji walivunja vizuizi vya polisi na kuzunguka majengo ya Bunge mjini Nairobi mnamo Juni 25. Kilichokusudiwa kuwa maandamano ya amani kilikua baada ya gesi ya machozi kutumika dhidi ya umati. Vijana wasio na silaha walipigwa, na makumi walitekwa mchana kweupe.
Lakini jaribio la serikali la kimya kimya lilizidisha uchunguzi. Watafiti wa chanzo wazi kwenye TikTok na X waligundua vituo vya kushikilia na kufichua maeneo ya siri ya polisi. Thread zao maarufu zililazimisha Tume ya Kitaifa ya Haki za Binadamu ya Kenya (KNCHR) kufanya ukaguzi wa haraka kwenye maeneo husika.
Katika kipindi cha masaa 48, muungano wa zaidi ya mashirika 40 ya kiraia uliwasilisha ombi la kutaka uchunguzi huru, ukiungwa mkono na ushuhuda wa raia zaidi ya 150 wenye alama za eneo.
Matokeo na Hesabu: Kutoka Maandamano Hadi Sera
Gharama za upinzani zilikuwa kubwa. Angalau watu 39 walipoteza maisha, na makumi bado hawajapatikana. Hata hivyo, harakati haikufa; iliendelea kubadilika. Kile kilichoanza kama maandamano sasa kimezaa sera, mabadiliko ya kisiasa, na mageuzi ya taasisi.
Maendeleo Muhimu Tangu Juni 2024:
- Muswada wa Haki za Kidijitali (Machi 2025):Uandishi wa muswada huu ulifanywa kwa ushirikiano wa Gen Z, utasimamia ufuatiliaji wa kidijitali na kuondolewa kwa maudhui. Hivi sasa uko katika hatua ya Kamati.
- Mabaraza ya Vijana ya Kaunti: Kaunti 20 kati ya 47 zimeanzisha bodi rasmi za ushauri za vijana ili kuathiri bajeti na sera—jibu la moja kwa moja kwa mahitaji ya mwaka jana ya kujumuishwa kisiasa.
- Vituo vya Teknolojia ya Kiraia: Maeneo mapya ya "Bunge Wazi" huko Kisumu, Mombasa, na Eldoret yanawapa vijana Wi-Fi ya bure, mafunzo ya utetezi, na ushauri kwa uhamasishaji wa kidijitali.
- Mabadiliko ya Uchaguzi wa Nyongeza (Januari 2025):Ushiriki wa wapiga kura vijana uliongezeka hadi 59%, kutoka 38% mwaka 2017, ukichochewa na mipango ya elimu ya wapiga kura kwenye mitandao ya kijamii iliyotokea wakati wa maandamano.
- Ushirikiano wa Diaspora:Mfuko wa Nairobi #JusticeFund ulikusanya zaidi ya dola milioni 2 kwa ajili ya msaada wa kisheria na msaada wa waathirika, huku mifuko ya dada ikizinduliwa London, Toronto, na Minneapolis kusaidia familia zinazorejesha mabaki.
Urithi wa Kitamaduni: Kubadilisha Jinsi Kizazi Kinavyoona Nguvu
Utafiti wa Chuo Kikuu cha Strathmore (Mei 2025) uliripoti kwamba 73% ya Wakenya wa Kizazi Z sasa wanaona ushiriki wa kiraia mtandaoni au nje ya mtandao kuwa "haupigiwi majadiliano." Mabadiliko haya ya kizazi yamewafanya wakuu wa teknolojia kubadilisha vipengele vya kiolesura vya watumiaji katika lugha za Sheng na Kikuyu kwenye majukwaa kama TikTok na Instagram, kufuatia ushawishi wa wajumbe wa vijana.
Wabunge waliounga mkono Muswada wa Fedha sasa wanakabiliwa na matokeo halisi. Wengine walipoteza nafasi zao za kuwania tena. Wengine walifukuzwa kutoka kwa mikutano ya umma na wapiga kura wakidai uwajibikaji. Ujumbe wa vijana ni wazi: uwakilishi bila kusikiliza si chaguo tena.
Nini kinachofuata?
Kile kilichoanza na Google Sheets na hashtags kimegeuka kuwa uamsho kamili wa kiraia. Kizazi Z cha Kenya kimebuni upya jinsi maandamano yanavyoweza kuonekana: yaliyogawanywa, yanayotangulia mtandaoni, yanayotumia lugha nyingi, na yenye ubunifu usio na kikomo.
Wameonyesha pia ulimwengu kwamba wakati taarifa zinapopita kwa uhuru, na watu wanapojipanga kwa dhati, haki si ndoto tu, bali inakuwa harakati.
