Katika saa kumi na moja asubuhi ya tarehe 22 Januari 1879, kikosi cha wapelelezi wa Uingereza kilifuatilia kundi la Wazulu katika Bonde la Ngwebeni huko Zululand. Wapelelezi walisimama ghafla walipokuja kuona kile ambacho bonde hilo lilikuwa nacho. Vita 20,000 vya Wazulu viliketi chini kimya kabisa. Ilikuwa ni mandhari ya kushangaza.
Mapambano yaliyofuata baada ya ugunduzi huu wa ajabu yalikuwa ni janga. Wakati Kamishna Mkuu wa Afrika Kusini, Sir Henry Bartle Frere, alipopata wazo la kupotosha la kuunganisha ufalme wa kirafiki wa Uingereza wa Zululand katika muungano mkubwa wa Afrika Kusini kwa nguvu za silaha, alidhani kwamba Wazulu walio na mikuki, fimbo na ngao wangeweza kuwa na uwezo wa kupambana na jeshi kubwa la Uingereza.
Bila kujali kutafuta ruhusa kutoka kwa serikali ya Uingereza, Frere aliamuru shambulio dhidi ya ardhi zinazotawaliwa na Mfalme Cetshwayo, mtawala mwenye busara na fikra ambaye alikuwa amewaona Waingereza kama marafiki zake hadi Frere alipojipatia nafasi ambapo hangeweza kukubali matakwa yasiyo ya busara ya Frere.
Wakati Cetshwayo alipopokea kukataa matakwa ya Frere ya kuvunja jeshi lake, Frere alitumia fursa hiyo kuingia. Aliyechaguliwa kuongoza uvamizi alikuwa Frederic Thesiger, Baron Chelmsford wa pili. Lord Chelmsford alikadiria vibaya ni wanajeshi wangapi angehitaji kuingia katika eneo la Cetshwayo. Kwa kuwa Chelmsford alikuwa na uhakika wa ushindi rahisi, alichukua wanajeshi 7,800 pekee. Mpango wake ulikuwa kuingia Zululand na safu tatu za infanteri, artillery na wapanda farasi wa asili, kila safu ikisafiri kupitia sehemu tofauti za Zululand ili kukabiliana na jeshi la Cetshwayo. Lengo kuu lilikuwa ni kukamata Ulundi, mji mkuu wa Cetshwayo.
Safu kuu ya uvamizi ilikuwa chini ya amri ya moja kwa moja ya Chelmsford. Ilianza kutoka kituo cha misheni cha Rorke's Drift katika eneo lililodhibitiwa na Waingereza la Natal tarehe 11 Januari, ikivuka Mto Buffalo kuingia Zululand. Kufikia tarehe 20 Januari, safu zote tatu zilikuwa zimeingia katika ufalme bila kupingwa, huku safu kuu ya Chelmsford ikifika kwenye kilima cha Isandlwana, ambapo uamuzi wa hatari ulifanywa kuhamasisha kambi.
Against official military policy, Chelmsford did not order the camp to be “stored,” the practice of circling the column’s support wagons to create a makeshift fort behind which troops could form a defensive position should an attack occur. Instead, on the morning of the 22nd, Chelmsford left only 1,300 troops guarding the camp as he took a significant number of his men to attack what he thought was the main Zulu army. In reality, the small number of Zulu warriors Chelmsford’s scouts had spotted and reported back to the general was a ruse devised by Cetshwayo’s commanders to draw out Chelmsford and then attack his forces from the rear with the main body of the Zulu army. The ruse worked, and the confident aristocrat marched 2,800 soldiers away from the camp, splitting his forces in two.
Wakati Chelmsford alikuwa akitafuta jeshi la Wazulu ambalo halipo, la kweli lilihamia kwenye Bonde la Ngwebeni. Nyuma katika kambi ya Waingereza, Luteni Kanali Henry Pulleine alikuwa na jukumu la kulinda kambi. Pulleine alikuwa msimamizi, si askari, na ni ukosefu wake wa uzoefu uliosaidia katika janga lililokuwa likikaribia kutokea.
Pulleine angeweza kubadilishwa saa 10.30 asubuhi hiyo wakati Kanali Anthony Durnford alifika kutoka Rorke's Drift na vikosi vitano kutoka kwa wapanda farasi wa asili wa Natal na betri ya makombora, akileta nguvu ya kupigana ya kambi hadi watu 1,700. Durnford, askari mwenye uzoefu, alikuwa mkuu wa Pulleine, na mila ya jeshi iliamuru kwamba angepaswa kuchukua uongozi. Alikataa kufanya hivyo, akimwacha mtu mwenye uzoefu mdogo akiongoza.
When the attack came, it came quickly. The moment the camp at Ngwebeni was spotted by British scouts, the entire Zulu army sprang into action. The plan was immediately changed from attacking Chelmsford’s rear to attacking the camp at Isandlwana. Word reached Pulleine that a large Zulu force was approaching fast and in huge numbers. As the warriors began to arrive over the horizon, they began to assemble into an “impi,” the traditional Zulu formation of three infantry columns that together represented the chest and horns of a buffalo. The central column of the impi headed directly towards the camp, while the two horns of the left and right columns fanned out on either side of the camp to surround the British.
Pulleine alituma kampuni zote sita za 24th Foot kuingia katika safu kuu ya Wazulu uso kwa uso. Kwanza, mstari mrefu wa moto wa Waingereza ulidumisha shambulio kwa urahisi mkubwa kwa msaada wa bunduki mbili za milimani za Royal Artillery. Bunduki maarufu ya Martini-Henry ilikuwa zaidi ya mechi kwa kikosi cha shambulio kilichokuwa na mikuki na fimbo, na kwa kiwango cha moto cha risasi kumi na mbili kwa dakika, wanajeshi wenye uzoefu wa 24th Foot walikuwa na uwezo wa kuzuia safu kuu ya Impi, wakiletea uharibifu mkubwa upande wa Wazulu na kuwafanya wengi kurudi nyuma kwenye Kilima cha Isandlwana kutafuta hifadhi kutokana na mvua ya makombora na risasi.
Kwa bahati mbaya kwa wanajeshi waliokuwa wakishikilia mstari dhidi ya safu kuu ya Wazulu, pembe za impi zilianza kupata maendeleo dhidi ya wapinzani wenye uzoefu mdogo. Durnford, akilinda upande wa kulia wa Waingereza, tayari alikuwa amepoteza betri yake ya makombora na sasa alikuwa akipoteza wanajeshi. Tofauti na wanajeshi wa kawaida wa 24th Foot, vikosi vya Durnford vilikuwa na wanajeshi wa Kiafrika ambao hawakuwa wamepewa silaha kamili za bunduki za Martini-Henry. Ni mmoja tu kati ya kumi wa wanajeshi wa kibinafsi wa Durnford alikuwa na silaha, na hata hivyo walikuwa na bunduki za kupakia kwa mdomo zisizo na ubora. Kukabiliwa na kifo kisichoweza kuepukika au kutoroka, wana wa Durnford walianza kuondoka kwenye uwanja wa vita kabla ya kuzungukwa kabisa na kukatwa na Imps.
Wakati idadi ya wanajeshi wa Durnford ikipungua haraka, kiwango cha moto kilianza kushuka. Kupungua kwa moto huu kulimaanisha kwamba Wazulu wengi walikuwa na uwezo wa kushinikiza dhidi ya mstari wa ulinzi wa Durnford, wakisukuma nyuma kuelekea 24th Foot ambao bado walikuwa wakishikilia safu kuu ya impi. Wakati wana wa Durnford walipokuwa wakirudi nyuma kuelekea pembe ya kushoto ya impi, upande wa kulia wa 24th Foot, ambao hadi wakati huu ulikuwa unalindwa na Durnford, sasa ulikuwa wazi kwa hatari. Pulleine alitambua kwamba hangeweza tena kushikilia mstari dhidi ya safu kuu na za kushoto za impi na akatoa amri ya kurudi kwenye kambi. Hii ilifanywa kwa njia ya mpangilio na wanajeshi wa kawaida wa 24th. Kwa bahati mbaya, kurudi nyuma kwa Durnford kulikuwa mbali na mpangilio, na kuacha wazi upande wa G Company wa 24th, ambao haraka ulivamiwa na kuuliwa na wapiganaji wa Wazulu.
Wakati wanajeshi waliobaki waliporudi kwenye kambi, anga juu yao ilianza kuwa giza. Kukatika kwa jua kulitokea saa 2:29 asubuhi hiyo, ikifanya anga kuwa jeusi kwa dakika kadhaa. Wakati jua liliporejea, hakuna hema iliyobaki wima katika kambi, na eneo hilo sasa lilikuwa ni scene ya mauaji.
Msimamo wa mwisho ulikuwa ni tukio la kikatili. Wanajeshi wa Uingereza walikuwa wamesimama kwa mgongo kwa mgongo, wakichoma kwa hasira na mikuki yao huku mawimbi ya wapiganaji wa Zulu wakichoma kwa mikuki yao na kuwapiga kwa vilabu. Kelele za kilio zilipiga kelele katika kambi wakati wanajeshi walipokuwa wakichomwa na kupigwa hadi kufa wakiwa wamesimama.
Durnford na kikundi cha jasiri cha wanajeshi wa asili na wanajeshi wa kawaida kutoka 24th Foot walifanikiwa kuzuia pembe mbili za impi kuungana kwa kulinda eneo la magari kwenye mipaka ya kambi. Hata hivyo, walikuwa na uwezo wa kushikilia kwa muda mfupi tu, na walipokosa risasi, walilazimika kuingia kwenye mapigano ya uso kwa uso hadi waliposhindwa. Mwili wa Durnford ulipatikana baadaye ukiwa umepotewa na wanaume wake, wote wakichomwa na kupigwa hadi kufa.
Pulleine hakuwa na bahati bora kuliko Durnford. Mwili wake haukufahamika rasmi na inasemekana alikufa mapema katika mapigano baada ya kurudi kwenye kambi, au katika moja ya msimamo wa mwisho wa kukata tamaa uliofanyika kabla ya kumalizika kwa vita ambapo wanajeshi waliobaki walipigana hadi waliposhindwa na kuuawa.
Wakati mabaki ya kambi yalipoanza kukimbia, hakuna huruma iliyotolewa kwa wanajeshi wa Uingereza na wa asili waliobaki. Wale waliojjaribu kukimbia walikatwa wakiwa wanakimbia, wakati wale waliokuwa wamelala wakiwa na majeraha walichomwa na kupigwa hadi kufa. Njia ya mauaji ya wanajeshi wa Uingereza ilifika hadi Mto Buffalo, mto ule ule ambapo wanaume wa Chelmsford walikuwa wamevuka kwa usalama kuingia Zululand siku kumi na moja kabla.
Wakati adui alipoondoka, akichukua pamoja na silaha, risasi, mizinga na vifaa, ukubwa wa mauaji ulijulikana. Kati ya wanaume 1,700 waliokuwa na jukumu la kulinda kambi, maafisa 52 wa Uingereza, wanaume 806 waliotajwa na wanajeshi 471 wa Kiafrika walikuwa wameuawa. Kwa upande wa Zulu, inakadiriwa kuwa 2,000 walikuwa wamekufa. Vita vya Isandlwana vilikuwa, na hadi leo, kushindwa kwa kutisha zaidi kuwahi kutokea kwa nguvu za asili dhidi ya jeshi la Uingereza.
Wakati Wazulu walipondoka kwenye uwanja wa vita kwa ushindi, 4,000 kati yao walitenga na jeshi kuu na kuelekea kituo cha misheni huko Rorke's Drift. Huko, wanajeshi 150 wa Uingereza na wakoloni walipigana na mawimbi ya mashambulizi kwa masaa kumi ya kutisha kabla ya Wazulu hatimaye kurudi nyuma. Msalaba kumi na moja wa Victoria ulitolewa kwa ajili ya kuishi kwa ajabu kwa kituo hicho.
Isandlwana ilikuwa ni kushindwa kwa aibu kwa serikali ya Uingereza ambayo hata haikuwa imeamuru shambulio dhidi ya Zululand katika mahala pake. Wakati habari zilipofika nyumbani kuhusu mauaji na ulinzi wa shujaa wa Rorke's Drift, umma wa Uingereza ulitaka damu. Serikali ilijibu kwa raia wake wenye hasira, na kwa muda wa miezi sita tu, kikosi kilichoongezeka cha uvamizi kilikuwa kimeiteka Zululand. Ufalme huo ungeendelea kuwa koloni la Uingereza kwa miaka kumi na nane ijayo hadi ulipounganishwa na kuingizwa ndani ya Natal mwaka 1897.
Na vipi kuhusu Cetshwayo, mfalme jasiri aliyesimama dhidi ya nguvu ya Dola la Uingereza na kushinda siku? Alikamatwa baada ya Vita vya Ulundi tarehe 4 Julai 1879. Alifukuzwa kwanza hadi Cape Town, na kisha hadi London. Tabia yake ya upole iliwavutia wengi katika jiji hilo, na matibabu yake mikononi mwa Bartle Frere na Lord Chelmsford yalianza kukosolewa vikali na wengi katika jamii ya heshima. Ikiwa hii ndiyo jinsi tunavyowatendea marafiki zetu, wengi wao walijiuliza, inasema nini kuhusu sisi?
Cetshwayo alirudi Zululand mwaka 1883. Alikufa tarehe 4 Februari 1884 na amepewa mazishi katika uwanja karibu na Mto Nkunzane katika kile sasa ni Afrika Kusini ya kisasa. Alikuwa mfalme wa mwisho wa Zululand huru, rafiki na adui asiyejulikana wa dola ambayo jua halikuwahi kutua.
